Phân loại rác thải tại nguồn phải gắn với toàn bộ chuỗi

Rác thải được phân loại tại nguồn ở Hải Phòng - Ảnh: Urenco Hải Phòng

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, thành viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội chia sẻ như vậy với Tuổi Trẻ khi nêu về những điểm nghẽn trong quá trình triển khai phân loại rác tại nguồn và các giải pháp để chính sách đi vào thực chất, hiệu quả.

Bà nhấn mạnh đây là vấn đề rất quan trọng, đồng thời cách phân loại cần đơn giản, phù hợp hơn với thực tiễn. Không thể yêu cầu người dân phân loại rất chi tiết nhưng hệ thống thu gom, công nghệ xử lý không có khả năng tiếp nhận tương ứng.

Phân loại như thế nào phải xuất phát từ câu hỏi: sau khi phân loại, dòng rác đó sẽ đi đâu, được xử lý như thế nào?

Có thể học Nhật Bản thu phí theo lượng rác thải

Theo bà, định hướng sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này cần thay đổi gì về cách thức phân loại cũng như quản lý rác tại nguồn để phù hợp hơn với thực tiễn?

Theo tôi, cần chuyển từ tư duy "yêu cầu người dân phân loại rác" sang "thiết kế một hệ thống trong đó việc phân loại thực sự có ý nghĩa".

Phân loại tại nguồn phải gắn với toàn bộ chuỗi từ phân loại - thu gom - vận chuyển - tái chế, xử lý và cuối cùng là tiêu thụ sản phẩm hoặc năng lượng được tạo ra từ chất thải. Nếu chỉ sửa nghĩa vụ của hộ gia đình mà không đồng thời quy định trách nhiệm của đơn vị thu gom, vận chuyển và cơ sở xử lý thì hiệu quả sẽ rất hạn chế.

Bà Trịnh Thị Tú Anh, thành viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội - Ảnh: Q.H

Tôi cũng thống nhất không áp dụng một mô hình giống nhau cho tất cả địa phương. Luật nên tạo khung thống nhất nhưng cho phép địa phương tổ chức phương thức phân loại và thu gom phù hợp.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy, quy định phân loại rác cụ thể do từng chính quyền địa phương tổ chức và người dân phải tuân thủ quy tắc phân loại, lịch thu gom của địa phương.

Một công cụ kinh tế cũng được nhiều địa phương sử dụng là thu phí theo lượng rác thải - phổ biến nhất là túi đựng rác được chỉ định. 

Theo đó người dân phải mua loại túi của địa phương để đựng phần rác phải xử lý và chi phí xử lý được tính một phần vào giá túi.

Điều này tạo ra một tín hiệu kinh tế rất dễ hiểu, mỗi túi rác có một chi phí, thải càng nhiều thì chi phí càng cao. Vì vậy người dân có động lực giảm lượng rác phải bỏ đi và phân loại những thứ có thể đưa sang dòng tái chế. 

Đây là một dạng thực hiện nguyên tắc "người gây ô nhiễm trả tiền" ở cấp độ rất gần với hành vi hàng ngày.

Việt Nam có thể nghiên cứu những cơ chế tương tự, nhưng làm sao phải thiết kế để người dân hiểu mình đang trả tiền cho dịch vụ gì, người thải nhiều phải chịu chi phí tương ứng và người phân loại tốt có thể được hưởng lợi.

Thu gom rác trên đường Huỳnh Văn Bánh, TP.HCM - ẢNH: QUANG ĐỊNH

Lực lượng thu gom rác dân lập, đặc biệt tại TP.HCM, đóng vai trò thiết yếu trong chuỗi thu gom và tái chế nhưng chưa được tích hợp chặt chẽ vào hệ thống quản lý chung. Trong quá trình sửa luật, chúng ta có cần chính thức hóa, kết nối lực lượng này với hệ thống quản lý rác thải và xây dựng cơ chế quản lý, dữ liệu phù hợp hay không?

Kinh nghiệm cho thấy nếu muốn phát triển kinh tế tuần hoàn, không thể bỏ qua một lực lượng đang thực tế thu hồi vật liệu từ dòng chất thải.

Ở nhiều đô thị, lực lượng thu gom phi chính thức đã hình thành một mạng lưới thu hồi giấy, nhựa, kim loại và các vật liệu có giá trị. Họ đang tạo ra giá trị kinh tế và đồng thời làm giảm lượng chất thải phải đưa vào xử lý cuối cùng.

Tôi cho rằng chính thức hóa không nhất thiết đưa họ vào khu vực công. Có thể nghiên cứu cơ chế đăng ký, nhận diện, tập huấn, quy chuẩn hoạt động và kết nối họ với các đơn vị thu gom, các điểm tập kết và cơ sở tái chế.

Điều quan trọng hơn phải xây dựng được dữ liệu về dòng vật liệu được thu hồi. Chúng ta cần biết mỗi năm có bao nhiêu giấy, nhựa, kim loại được thu gom từ khu dân cư, được đưa đi đâu và tỉ lệ thực sự được tái chế là bao nhiêu.

Khi có dữ liệu mới có thể đánh giá được kinh tế tuần hoàn đang tạo ra bao nhiêu giá trị, chứ không chỉ nói chung chung rằng chúng ta đang tái chế nhiều hay ít.

Người dân ở TP.HCM phân loại rác tại nhà - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Cần nhìn chất thải dưới góc độ tài nguyên thứ cấp

Công tác truyền thông và nâng cao nhận thức người dân đang có chuyển biến tích cực, nhưng chỉ tuyên truyền là chưa đủ. Liệu có cần quy định rõ hơn về trách nhiệm, nghĩa vụ và chế tài phù hợp để phân loại rác trở thành một chuẩn mực hành vi, thay vì chỉ dừng ở phong trào?

Tuyên truyền là điều kiện cần nhưng không thể là công cụ duy nhất. Một hành vi muốn trở thành chuẩn mực xã hội phải có ba yếu tố: quy định rõ, có động lực để thực hiện và có cơ chế kiểm tra.

Vì vậy cần quy định rõ trách nhiệm của người phát sinh chất thải, nhưng phải quy định trách nhiệm của các đơn vị thu gom, vận chuyển và xử lý. Không thể yêu cầu người dân phân loại nhưng lại không bảo đảm rằng rác sau đó được thu gom đúng theo từng dòng.

Tôi đặc biệt lưu ý điểm này bởi nếu chúng ta chỉ xử phạt người dân mà không kiểm soát được khâu thu gom thì chính sách sẽ thiếu công bằng. Người dân phải được cung cấp điều kiện để thực hiện nghĩa vụ của mình.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chế tài thường hiệu quả hơn khi đi cùng công cụ kinh tế. Khi một hộ gia đình biết rằng lượng rác phải xử lý càng nhiều thì chi phí càng cao, họ sẽ có thêm lý do để giảm rác và phân loại.

Về lâu dài, chúng ta có thể ứng dụng công nghệ để giám sát việc thực hiện như camera tại những điểm tập kết hoặc giải pháp quản lý dữ liệu thu gom. Khi đó quản lý chất thải sẽ chuyển dần từ cách làm dựa nhiều vào vận động, kiểm tra thủ công sang quản lý trên dữ liệu.

Điểm tập kết rác trên đường Bình Quới, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Phân loại rác tại nguồn là "điểm nút" quyết định hiệu quả của các công nghệ xử lý phía sau. Theo bà, có cần thiết kế lại các cơ chế kinh tế để tạo động lực cho việc phân loại và xử lý rác, như miễn hoặc giảm tiền thuê đất cho các dự án xử lý, tái chế hay mở rộng xã hội hóa trong thu gom?

Đây là vấn đề rất cần, bởi nếu chỉ coi xử lý rác là một khoản chi ngân sách sẽ rất khó xây dựng một hệ thống bền vững.

Chúng ta cần nhìn chất thải dưới góc độ tài nguyên thứ cấp. Những gì có thể tái sử dụng thì nên tái sử dụng, những vật liệu phù hợp thì thu hồi và tái chế và phần chất thải hữu cơ có thể được xử lý theo các công nghệ phù hợp.

Với phần không còn khả năng tái chế nhưng có giá trị năng lượng, có thể nghiên cứu thu hồi năng lượng. Đây mới là cách tiếp cận đầy đủ của kinh tế tuần hoàn.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng kinh tế tuần hoàn không đồng nghĩa với "mọi thứ đều phải tái chế". Không phải loại rác nào cũng có thể tái chế hiệu quả về kinh tế và môi trường.

Nhật Bản là một ví dụ khá rõ, do hạn chế về đất dành cho chôn lấp, nước này phát triển mạnh công nghệ đốt chất thải. Hiện gần 80% chất thải đô thị của họ được đốt và gần 3/4 các cơ sở đốt có thu hồi năng lượng.

Như vậy mục tiêu không phải là chọn tái chế hay đốt, mà lựa chọn phương án phù hợp cho từng dòng chất thải, theo một thứ tự ưu tiên hợp lý.

Do đó Nhà nước cần tạo điều kiện về đất đai, tín dụng, đầu tư, thuế, phí và giá dịch vụ để thu hút doanh nghiệp tham gia. Nhưng xã hội hóa không có nghĩa Nhà nước buông quản lý. Nhà nước phải đặt ra tiêu chuẩn công nghệ, môi trường, cơ chế đấu thầu hoặc đặt hàng minh bạch, kiểm soát kết quả.