Họa sĩ Thu Trần trong không gian triển lãm "Chiến tranh và hòa bình" phần 2 tại Bảo tàng Hà Nội - Ảnh: NAG Thị Hến
Khá nhiều người đã hồi hộp, không biết sẽ gặp lại gì trong số các di vật của chiến tranh, có thể đó là những thứ đã từng hiện diện trên chiến trường, với máu, và nước mắt, với sự tàn khốc của chiến tranh, hay những sự mất mát không gì đền bù được.
Khi vật chứng không còn im lìm
Thật bất ngờ, trong không gian xanh mát của sân vườn Bảo tàng Hà Nội, người Hà Nội tới xem triển lãm được nhìn tận mắt những mảnh bom, mảnh đạn, một phần của xác máy bay, một phần của súng đạn.
Theo thời gian, nhiều thứ đã bị biến dạng, tuy nhiên với sự sắp đặt của hai nghệ sĩ, những hiện vật của chiến tranh đã song hành cùng các tác phẩm đương đại của Thu Trần, để tạo nên những góc nhìn mới về quá khứ và hướng tới tương lai, sự khát khao hòa bình cho dân tộc.
Đó cũng chính là cảm nhận của rất nhiều khán giả khi bước vào không gian Chiến tranh và hòa bình phần 2 tại Bảo tàng Hà Nội.
Nhiều thứ vốn được sinh ra để phục vụ cho chiến tranh như những mảnh xác máy bay, vỏ bom và các cấu kiện bằng sắt thép, nhôm… được đưa ra khỏi trạng thái lưu giữ, đặt trong một cấu trúc sắp đặt mới, cạnh những tác phẩm hội họa và trong một không gian mở của bảo tàng.
Cụm sắp đặt với các chất liệu đặc biệt này đã khiến các vật chứng ấy không còn im lìm, câm lặng, mà dưới bàn tay của các nghệ sĩ, chúng đã thực sự tạo hiệu ứng rất mạnh về mặt cảm xúc cho công chúng tới tham dự.
Họa sĩ Thu Trần (phải) và nghệ sĩ Tây Phong - Ảnh: NAG Thị Hến
Hơn 20 tác phẩm độc lập của nghệ sĩ Thu Trần được đặt bên cạnh những hiện vật của chiến tranh, tạo nên một cuộc đối thoại đặc biệt giữa quá khứ và hiện tại, giữa những gì đã xảy ra và cách con người hôm nay nhìn lại lịch sử.
Sự hiện diện của các hiện vật không nhằm minh họa cho tác phẩm, mà góp phần mở rộng trường liên tưởng qua thời gian, ký ức và hiểu biết về quá khứ của một dân tộc vẫn có thể được lưu giữ, tiếp nhận và bồi đắp bằng những cách khác. Những gì còn lại từ chiến tranh, vì thế, không chỉ là chứng tích của một thời đã qua, mà còn có khả năng đặt ra những câu hỏi mới trong đời sống hôm nay.
Người xem bị cuốn hút bởi những hiện vật độc đáo - Ảnh: NAG Thị Hến
Để người xem nghĩ về sự sống
Người đồng hành cùng nghệ sĩ Thu Trần trong dự án là nghệ sĩ Tây Phong. Khi trực tiếp tiếp xúc với những hiện vật từng hiện diện trên chiến trường, ấn tượng đầu tiên của anh là một cảm giác "rất hỗn độn".
Những hiện vật nằm trên các giá đỡ trong kho bảo tàng khiến anh liên tưởng đến những hình ảnh đau thương, cảnh chạy loạn và mất mát của đồng bào trong chiến tranh.
Nhưng bên cạnh đó là những vật thể rất nhỏ bé, bình dị, đời thường chúng được làm từ những phế liệu chiến tranh và người dân thủ đô tận dụng để tạo ra các vật dụng phục vụ cho cuộc sống như chiếc kẻng báo động hoặc chiếc lược, chiếc hộp nhỏ…
Nghệ sĩ Tây Phong đã bộc lộ những cảm xúc của mình trong sắp đặt và trình diễn lần này: "Trước mắt tôi đây không chỉ đơn thuần là những hiện vật, mà đây chính là những nhân chứng của lịch sử. Một vết gãy, một vết cháy hay một mảnh kim loại gãy nát do bom đạn, đều có thể gợi chúng ta nghĩ đến những con người từng hiện diện trong cuộc chiến.
Việc kết hợp ý tưởng với chị Thu Trần để đưa những di vật chiến tranh ấy vào một cuộc triển lãm trong thời bình, phải có cách thể hiện thế nào, đó là bài toán khó cho chúng tôi. Tôi nhận ra rằng, chính những hiện vật ấy, sau những cuộc chiến dữ dội, giờ đây lại có thể gợi ra sự tĩnh lặng, sự sinh sôi, hoặc những dấu hiệu của hòa bình. Làm sao để những vật thể từng được tạo ra để phục vụ chiến tranh, khi bước vào nghệ thuật, lại khiến người xem nghĩ về sự sống?".
Với sự tương đồng về cảm xúc, có lẽ điều thú vị nhất ở Chiến tranh và hòa bình nằm ở việc Thu Trần và Tây Phong như hai mảnh trái dấu, trái phong cách, nhưng lại bù trừ được cho nhau, tạo nên một không gian nghệ thuật tưởng như khô cứng, khó cảm, nhưng từ những vật tưởng như vô tri ấy, lại có thể cất lên những tiếng nói của ký ức không quên của nhân dân thủ đô.
Một góc trong không gian triển lãm - Ảnh: NAG Thị Hến
Nghệ sĩ Trần Mạnh Tuấn cùng tiếng kèn da diết với các tác phẩm của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn - Ảnh: NAG Thị Hến
Cách tiếp cận phù hợp
Thêm một điều làm không gian của cuộc triển lãm sắp đặt này làm công chúng quan tâm bởi các họa sĩ, nghệ sĩ đã không dừng lại trong phạm vi thị giác. Trong chương trình còn có sự tham gia của nghệ sĩ saxophone Trần Mạnh Tuấn, nghệ sĩ guitar Lê Hùng Phong cùng các ca sĩ Tây Phong và Quỳnh Phạm đã đưa âm thanh vào chính không gian đang chứa những tác phẩm và dấu tích của chiến tranh.
Tây Phong đã trình bày bản Tiếng thoái lưỡng nan của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Anh chia sẻ đây không phải đưa âm nhạc vào minh họa cho hội họa, mà âm nhạc vốn có đời sống riêng, âm nhạc đối thoại trực tiếp với không gian sắp đặt để tạo nên hiệu ứng phong phú khác.
Nghệ sĩ Tây Phong với màn trình diễn "Tiến thoái lưỡng nan" - Ảnh: NAG Thị Hến
Tiếng saxophone của nghệ sĩ Trần Mạnh Tuấn vang lên giữa không gian của những hiện vật của chiến tranh, giống như một sự kết nối đưa người tham dự trở về với những tháng năm đã qua.
Hai ca khúc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là Giọt nước mắt cho quê hương và Bà mẹ Ô Lý, được chọn làm điểm tựa cho chương trình âm nhạc.
Không chỉ xuất hiện với cây saxophone, anh còn tham gia kết nối và dẫn dắt phần âm nhạc, để những giai điệu được đặt trong mối quan hệ với không gian sắp đặt, hình khối, chất liệu, ánh sáng và các hiện vật chiến tranh. Từ đó, âm nhạc mở ra một mạch đối thoại giữa mất mát và hy vọng, giữa ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình.
Ông Trần Trung Hiếu và ông Nguyễn Tiến Đà - Giám đốc Bảo tàng Hà Nội tham quan - Ảnh: NAG Thị Hến
Theo ông Trần Trung Hiếu, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, triển lãm có ý nghĩa đặc biệt trong dòng chảy các hoạt động văn hóa Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ 2 năm 2026 với chủ đề Dòng chảy di sản.
Sự nỗ lực của Bảo tàng Hà Nội và các nghệ sĩ, họa sĩ đã đem lại những góc nhìn mới, trải nghiệm mới, tăng thêm sự hiểu biết về lịch sử của vùng đất Thăng Long Hà Nội với lớp người trẻ, đó là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng hiện đại ngày nay.
Có lẽ điều đáng kể nhất của Chiến tranh và hòa bình không nằm ở việc triển lãm kể lại bao nhiêu câu chuyện về chiến tranh, mà ở cách những gì còn sót lại của một thời dữ dội được đặt vào một đời sống mới.
Triển lãm mở ra cách tiếp cận di sản gần gũi hơn trong dòng chảy đương đại, để lại dấu ấn trong lòng công chúng và du khách trong và ngoài nước qua chuỗi hoạt động và trải nghiệm của Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ 2 năm 2026.
