Giữa mùa nước nổi mà lo hạn mặn khốc liệt vì El Nino - Bài 4: Cần kích hoạt kế hoạch phòng chống hạn mặn sớm

PGS.TS Trần Bá Hoằng cho rằng năm nay phải kích hoạt hệ thống hạn mặn sớm - Ảnh: NVCC

Trả lời phỏng vấn Tuổi Trẻ xung quanh diễn biến mùa lũ năm nay tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đặc biệt là khả năng vùng này đối mặt với hiện tượng El Nino gây hạn mặn ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống bà con, PGS.TS Trần Bá Hoằng, Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết ngay từ đầu mùa mưa, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam đã nhận định lũ năm 2026 thuộc năm lũ nhỏ. Diễn biến thực tế đến nay cơ bản phù hợp với nhận định này.

Về đặc điểm, lũ năm 2026 không có sự khác biệt lớn so với một số năm gần đây, nằm trong xu thế lũ nhỏ đã được viện công bố qua nhiều nghiên cứu về biến động thủy văn tại lưu vực Mekong và ĐBSCL. Các nghiên cứu đã khẳng định, với điều kiện phát triển thủy điện như ở khu vực hiện nay, lũ lớn chỉ xuất hiện với chu kỳ khoảng 15 năm một trận, các năm lũ nhỏ và thiếu hụt nguồn nước sẽ chiếm ưu thế lớn.

Mặn có thể xâm nhập vào sâu 130km

* Theo dự báo của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và nhiều chuyên gia, khả năng ĐBSCL sẽ đối mặt với thời tiết cực đoan của siêu El Nino mùa khô 2026-2027?

- PGS.TS Trần Bá Hoằng: Hiện tượng El Nino đã xuất hiện và ảnh hưởng từ đầu mùa mưa (tháng 6-2026) và dự báo trong thời kỳ từ tháng 11-2026 đến tháng 1-2027, hiện tượng này tiếp tục duy trì từ mạnh đến rất mạnh với xác suất rất cao, lên đến 95%. Các bản tin dự báo mới nhất (tháng 9-2026) của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) tiếp tục củng cố xu hướng này và cho thấy ảnh hưởng có thể kéo dài sang các tháng mùa hè năm 2027.

Tác động của El Nino làm cho lượng mưa trên lưu vực sông Mekong suy giảm rõ rệt. Theo số liệu giám sát của Ủy hội sông Mekong, tổng lượng mưa bình quân từ tháng 6 đến nửa đầu tháng 9 năm 2026 chỉ ở mức 895mm, thấp hơn cùng kỳ năm 2025 khoảng 7,9%, thấp hơn cùng kỳ năm 2024 khoảng 19,3% và cao hơn khoảng 3,5% so với trung bình nhiều năm (TBNN), tuy nhiên có xu hướng kết thúc sớm.

Bên cạnh lượng mưa suy giảm, quá trình tích trữ nước của các hệ thống hồ chứa trên thượng lưu cũng là một yếu tố chi phối lớn. Tính đến ngày 25-9-2026, các hồ chứa trên lưu vực đã tích được khoảng 49,5 tỉ m³, đạt khoảng 75,6% tổng dung tích hữu ích thiết kế và sẽ tiếp tục quá trình tích nước đến hết mùa mưa...

Một cánh đồng lúa ở tỉnh Sóc Trăng (cũ) bị hư hại trong mùa khô năm 2024 - Ảnh: CHÍ QUỐC

* Ông có thể khuyến cáo cụ thể hơn về bản đồ dự báo mức độ ảnh hưởng từng khu vực, tỉnh thành ở ĐBSCL sẽ chịu ảnh hưởng hạn, xâm nhập mặn sâu hơn do thời tiết cực đoan ra sao?

- Hằng năm, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam dự báo nguồn nước cho mùa khô năm tiếp theo từ giữa mùa lũ và cập nhật dần sau đó. Năm nay, trước những tác động đã được nhận diện, tính toán và phân tích kỹ lưỡng đối với mùa khô 2026-2027, Viện đã xây dựng kịch bản nguồn nước và xâm nhập mặn.

Nguồn nước về ĐBSCL thấp hơn từ 15-20% so với trung bình nhiều năm, xâm nhập mặn sẽ ở mức giữa mùa khô năm 2015-2016 và 2019-2020, ranh mặn 4g/l tại các cửa sông Cửu Long vào sâu từ 50-70km, sâu hơn từ 7-13km so với trung bình nhiều năm; tại các cửa sông Vàm Cỏ vào sâu từ 110-130km, sâu hơn từ 30-42km so với trung bình nhiều năm.

Nhận định ranh xâm nhập mặn 4g/l lớn nhất mùa khô năm 2026-2027 vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Nguy cơ ảnh hưởng đến khoảng 85.800ha diện tích lúa Đông Xuân (Tây Ninh 1.800ha, Đồng Tháp 20.000ha, Vĩnh Long 12.000ha, TP Cần Thơ 22.000ha, Cà Mau 30.000ha) và khoảng 120.000ha diện tích lúa - tôm ở các khu vực canh tác chủ yếu sử dụng nước mưa (An Giang 80.000ha, Cà Mau 40.000ha). Diện tích cây ăn trái có nguy cơ ảnh hưởng khoảng 45.000ha ở các vùng ven biển.

Những giải pháp giảm thiểu thiệt hại vì hạn mặn

* Thưa ông, với những nghiên cứu thực tế của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam tại vùng ĐBSCL, ông có khuyến nghị các kịch bản và giải pháp công trình, phi công trình giúp vùng ĐBSCL giảm thiểu mức độ thiệt hại?

Đẩy lịch thời vụ lên sớm hơn so với mọi năm là giải pháp được các chuyên gia khuyến cáo để "né" mặn xâm nhập vào mùa khô năm nay - Ảnh: CHÍ QUỐC

- Để giảm thiểu các thiệt hại do xâm nhập mặn, hạn hán gây ra đòi hỏi phải kết hợp đồng bộ các giải pháp công trình và phi công trình; trong đó ưu tiên các biện pháp chủ động phòng ngừa từ sớm. Dựa trên kinh nghiệm thực tế qua các năm, chúng tôi đưa ra các khuyến nghị cụ thể như sau:

Về giải pháp phi công trình:

Các địa phương vùng ĐBSCL cần kích hoạt kế hoạch phòng chống xâm nhập mặn, hạn hán sớm. Trước mắt có thể tham chiếu kịch bản như năm 2019-2020 và có thể điều chỉnh kịch bản ứng phó vào đầu tháng 10-2026, khi lũ trên ĐBSCL đã xác định.

Thường xuyên theo dõi, cập nhật thông tin dự báo, cập nhật kịch bản nguồn nước, xâm nhập mặn của Viện và cơ quan chuyên môn để làm cơ sở tổ chức sản xuất phù hợp với tình hình nguồn nước và tổ chức các giải pháp ứng phó phù hợp từng khu vực cụ thể.

Tăng cường công tác truyền thông, phổ biến thông tin qua các phương tiện, bảo đảm kịp thời đến chính quyền địa phương, người dân và tổ chức liên quan để chủ động công tác ứng phó. Tăng cường kết nối nguồn nước và liên kết vận hành giữa các hệ thống thủy lợi trong vùng (đặc biệt khu vực lấy mặn để nuôi trồng thủy sản giữa hệ thống Quản Lộ - Phụng Hiệp với hệ thống Cái Lớn - Cái Bé).

Xây dựng cơ cấu sản xuất phù hợp, bố trí thời vụ sản xuất và sử dụng nước hợp lý. Đối với vùng ven biển, tổ chức xuống giống Đông Xuân sớm, đặc biệt diện tích 217.000ha vùng nguy cơ. Người dân tuyệt đối không tự ý xuống giống khi chưa có thông báo từ các cơ quan chức năng.

Về giải pháp công trình:

Các công trình thủy lợi khi vận hành kiểm soát mặn cần tận dụng lấy nước ngọt tại cống đầu mối hệ thống thủy lợi như Nhật Tảo - Tân Trụ (tỉnh Tây Ninh), Gò Công (tỉnh Đồng Tháp), Nam Măng Thít (tỉnh Vĩnh Long), Long Phú - Tiếp Nhật (thành phố Cần Thơ).

Chủ động ứng phó từ sớm có thể giảm tối đa thiệt hại cho người dân khi hạn hán, xâm nhập mặn diễn ra - Ảnh: CHÍ QUỐC

Xác định vị trí và chuẩn bị phương tiện, vật liệu xây dựng các đập tạm tích nước trên hệ thống kênh rạch phù với khu vực. Xây dựng ao, hồ, mương phân tán theo quy mô hộ gia đình nhằm tích nước cho vườn cây ăn trái vùng bị mặn xâm nhập (khu vực Kế Sách, Nam - Bắc Bến Tre, Gò Công, các khu vực Cù Lao), diện tích ao/mương trữ 5÷8%/ diện tích vườn cây, bên cạnh đó sử dụng thêm các giải pháp trữ nước khác như lu, bể, túi trữ nước.