Con cá nâu xuất hiện ở vùng đất Cà Mau tự bao giờ mà thành đặc sản

Cá nâu Cà Mau nổi tiếng với món kho cùng trái giác - Ảnh: CTV

Không ai biết rõ con cá nâu xuất hiện ở vùng đất Cà Mau tự bao giờ. Trong ký ức những cao niên gắn bó vùng đất này từ thời tái lập huyện Ngọc Hiển cũ (năm 2004), cá nâu đã hiện diện như một phần tự nhiên của sinh kế.

Ký ức loài cá da beo dưới vuông tôm

Ông Trần Hoàng Chen - nguyên Bí thư Huyện ủy đầu tiên thời tái lập huyện Ngọc Hiển cũ - nhớ lại loài cá kỳ lạ này từng giúp dân Đất Mũi vượt qua năm tháng khó khăn. 

"Khi tôi còn nhỏ đã nghe ông bà kể về loài cá có thân tròn dẹp, bụng to, đuôi nhỏ cùng những đốm tròn màu nâu đan xen như họa tiết da beo. Các đốm này đậm dần về phía lưng và nhạt về phía bụng.

Cá nâu thịt thơm ngon, chỉ có một trục xương lớn, thịt chiếm gần 80% trọng lượng. Bụng cá nhiều mỡ, ăn rất béo. Đặc biệt cá có bộ trứng lớn, ăn rất ngon nên từ xưa đến nay người Cà Mau luôn coi trọng", ông Chen kể.

Vùng rừng ngập mặn và vuông tôm ở Cà Mau có điều kiện thuận lợi để cá nâu phát triển - Ảnh: THANH HUYỀN

Thập niên 1980 trở về trước, cá nâu cùng tôm, cua vùng Năm Căn, Ngọc Hiển nhiều vô số kể. Làm vuông thời đó không cần thả giống. Cứ mỗi tháng hai con nước vào ngày rằm và mùng một âm lịch, người dân mở cống xổ bắt tôm cá lớn, rồi lại đón con nước mới mang tôm cá nhỏ từ sông vào sinh sôi.

Nhiều loài cá khác bị xem là cá tạp, chỉ bắt làm mắm hoặc khô ăn tạm. Riêng cá nâu đã bắt đầu được thương lái thu mua. Tuy giá lúc đó còn rẻ nhưng cũng đủ đổi lấy gạo cho gia đình.

Anh Lê Thanh Hải (45 tuổi, ngụ tỉnh Cà Mau) chia sẻ con cá nâu gắn liền ký ức tuổi thơ lội bùn bắt cá. Mỗi lần gặp lại loài cá này, bao kỷ niệm thời gian khó lại hiện về. 

Những năm trước, khi cải tạo vuông tôm bằng cách dùng rễ cây thuốc cá (loại thuốc chỉ ảnh hưởng đến loài thở bằng mang), cá nổi lên nhiều đến mức phải dùng xuồng chở đi bán.

Cá nâu sống tự nhiên, ăn rong rêu và tảo trong vuông tôm. Sau khoảng hai năm, nó đạt trọng lượng từ 800g đến hơn 1kg mỗi con. Dù nhanh nhẹn, cá nâu lại thích nép vào gốc cây, bẹ dừa nước trú ẩn hoặc ăn rong rêu. 

Người dân chỉ cần chọi chùm bùn đất xuống nước khiến cá giật mình chúi vào gốc, chờ bùn tan nước đục là có thể mò bắt bằng tay không. Ngoài ra, người ta còn câu cá nâu bằng mồi ong non hoặc thịt tôm với lưỡi câu thật nhỏ.

Mỗi lần về lại vuông ờ Cà Mau, anh Lê Thanh Hải thường tự bắt cá nâu để dành ăn và nhớ một thời gian khó nhờ bắt con cá nâu đem bán mà có thể vượt qua - Ảnh: THANH HUYỀN

"Trong những rổ cá hỗn hợp thu hoạch dưới vuông, cá nâu luôn dễ nhận biết nhất và cũng là loại có giá trị cao nhất. Thịt cá trắng ngần, thơm, béo, ngọt tự nhiên chứ không tanh như cá biển khác. 

Món ngon nhớ đời là cá nâu kho trái giác, nấu canh chua hay nướng nguyên vảy. Cá nướng giữ trọn độ ngọt, khi lớp vảy ngoài cháy sém bóc ra lộ lớp thịt trắng ngần, ăn một lần là nhớ mãi", anh Hải bộc bạch. Anh cho biết dù sống ở xa, mỗi lần về quê anh đều tìm mua vài ký cá này mang lên TP Đồng Nai đãi bạn bè.

Mở hướng nuôi cá nâu làm giàu dưới tán rừng

Từ loài cá khai thác tự nhiên, cá nâu giờ đây đã trở thành loài nuôi chủ lực, đem lại nguồn thu nhập cao cho nông dân Cà Mau. Với giá bán dao động 200.000 - 250.000 đồng/kg loại 2 - 3 con/kg, thậm chí lên tới 350.000 đồng/kg khi cung cấp cho các nhà hàng, con cá nâu đang khẳng định giá trị kinh tế vượt trội.

Ông Huỳnh Xuân Diện - Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã nuôi tôm năng suất cao ấp Phong Lưu (xã Tân Hưng) - cho biết đơn vị đang liên kết khoảng 700 hộ dân với tổng diện tích gần 2.000ha. 

"Từ năm 2019, bản thân tôi đã chủ động nuôi và hướng dẫn người dân nuôi kết hợp cá nâu, tôm và cua trên cùng diện tích vuông sinh thái.

Ba loài này không sát phạt hay tiêu diệt lẫn nhau nên hiệu quả rất cao. Trước đây tôm, cua là vật nuôi chính, nhưng có thời điểm giá tôm, cua thịt còn thấp hơn cá nâu. 

Hiện nay giá cả ba con đều cạnh tranh ngang nhau, đem lại nguồn thu nhập rất ổn định. Mỗi hecta vuông ngoài nguồn thu từ tôm, cua, người nuôi còn kiếm thêm vài chục triệu đồng từ cá nâu", ông Diện cho hay.

Khi cá đạt trọng lượng khoảng 300g thì bắt cá thả ra môi trường tự nhiên cho cá sinh trưởng tiếp tục, trong vòng khoảng 1 năm sau đó cá sẽ đạt trọng lượng khoảng 1kg/con - Ảnh: THANH HUYỀN

Thực tế sản xuất cho thấy cá nâu nuôi trong vuông tôm đạt chất lượng thịt rất cao. Nhờ môi trường nước giàu dưỡng chất và nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào, cá nâu vuông thậm chí còn mập mạp, dày thịt hơn cá sống ngoài sông lớn. Ông Diện chia sẻ năm vừa qua, gia đình ông thu hoạch bán hơn một tấn cá nâu, thu về gần 300 triệu đồng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của nghề nuôi cá nâu hiện nay là nguồn giống. Hiện tại cá giống chủ yếu vẫn dựa vào việc vớt ngoài tự nhiên do công nghệ ép nhân tạo chưa đạt hiệu quả cao. Mỗi năm, cá nâu chỉ có hai đợt sinh sản vào tháng 4 - 5 và tháng 9 - 10 âm lịch. Nguồn cung không ổn định khiến giá cá con biến động từ 200 - 1.500 đồng/con.

Cá nâu nhà ông Diện được nuôi trong các đầm tôm công nghiệp bỏ hoang mang lại hiệu quả rất cao, cá sinh sản nhiều - Ảnh: THANH HUYỀN

Để giải quyết bài toán này, hợp tác xã đã phối hợp Đại học Cần Thơ tổ chức lớp tập huấn kỹ thuật ươm và nuôi cá nâu thương phẩm cho 80 hộ dân. Người nuôi áp dụng mô hình nuôi cá trong những ao nuôi tôm công nghiệp thất bại bỏ hoang. 

Lúc ban đầu chỉ cần thả vài chục cặp cá giống là cá nâu có thể sinh sản tốt trong ao nuôi (do không có các loài cá tạp khác tiêu diệt), người nuôi cắm thêm chà, giặm thêm thức ăn kết hợp nguồn thức ăn chính là tảo, rong được nuôi cấy trước khi thả rộng ra vuông lớn.

"Tôi nuôi trong ao thả mật độ lên đến 10 con/m2 nhưng cá vẫn phát triển rất tốt trong giai đoạn đầu khoảng một năm, qua giai đoạn hai muốn cá mau lớn hơn có thể thả ra vuông tôm để tìm thêm thức ăn. 

Mô hình nuôi cá nâu hoàn toàn có thể phát triển rộng rãi được ở Cà Mau do đa phần nông thôn nhà nào cũng có vuông tôm và ao đìa. Vả lại, hơn một thập kỷ qua, giá cá nâu thương phẩm luôn giữ mức ổn định từ 200.000 đồng/kg trở lên, đây thực sự là chỗ dựa kinh tế vững chắc cho người dân vùng sông nước Cà Mau", ông Diện phân tích sau khi có kinh nghiệm nuôi cá nâu thương phẩm gần 7 năm.