Theo các tư liệu được lưu lại, Đặng Công Chất là một trong những vị Trạng nguyên nổi tiếng dưới thời Lê. Ông sinh ra tại làng Phù Đổng, vùng Kinh Bắc, nay thuộc xã Phù Đổng, Hà Nội. Chính bởi quê hương gắn với vùng đất Phù Đổng, ông còn được dân gian gọi là “Trạng Gióng”.
Từ nhỏ, Đặng Công Chất đã nổi tiếng hiếu học, dành phần lớn thời gian đọc sách và rèn luyện. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi. Theo ghi chép được dẫn lại từ “Đại Việt sử ký toàn thư”, phải đến khi gần tuổi 40, ông mới đỗ đạt. Năm 1661, dưới thời vua Lê Thần Tông, Đặng Công Chất đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 4.
Sau khi đỗ Trạng nguyên, tài năng của Đặng Công Chất nhanh chóng được triều đình ghi nhận. Ông được bổ dụng và lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, trong đó có Hữu thị lang Bộ Công, Binh bộ Thượng thư, Lại bộ Thượng thư, Sử quan Đô Tổng tài và Tham tụng - chức vụ có quyền lực rất lớn trong bộ máy quan lại đương thời.
Gắn với cuộc đời ông là một giai thoại đặc biệt về chuyện hôn nhân. Sau khi Đặng Công Chất đỗ Trạng nguyên, vua Lê Thần Tông được cho là muốn ban gả công chúa cho ông. Tuy nhiên, vị trạng nguyên đã từ chối với lý do mình đã có vợ ở quê. Việc một người vừa đỗ Trạng nguyên lại khước từ hôn sự do chính nhà vua ngỏ ý khiến Lê Thần Tông tức giận. Thế nhưng, tài năng và năng lực của Đặng Công Chất vẫn khiến triều đình không thể bỏ qua. Ông tiếp tục được tin dùng và giao đảm nhiệm nhiều trọng trách trong những năm sau đó.
Không chỉ giỏi văn chương, Đặng Công Chất còn được đánh giá là người có tài văn võ, có khả năng xử lý cả công việc nội trị lẫn ngoại giao. Ông từng được triều đình giao nhiệm vụ đi dẹp loạn ở nhiều nơi. Điều đáng chú ý là trong một số lần được giao trọng trách, ông không nhất thiết phải dùng đến vũ lực mà tìm cách thu phục lòng người, qua đó giải quyết sự việc một cách êm thấm.
Tư liệu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm cũng đánh giá Đặng Công Chất là người có tài kiêm văn võ, giỏi việc nội trị, ngoại giao, đồng thời có phẩm chất trung trực và liêm khiết. Những đặc điểm ấy phần nào lý giải vì sao dù từng khiến nhà vua phật ý, ông vẫn được triều đình trọng dụng trong suốt sự nghiệp làm quan.
Đặng Công Chất là vị trạng nguyên nước Việt nổi tiếng với giai thoại từ chối lấy công chúa làm vợ (Ảnh minh hoạ)
Bên cạnh tài năng, Đặng Công Chất còn được nhắc đến bởi lối sống giản dị và không quá coi trọng lợi lộc. Theo những ghi chép được lưu truyền, ông “không làm dinh thự và để của”, khi làm quan cũng không thiết tha chuyện giàu sang. Phần lớn bổng lộc được ông đem giúp đỡ người thân, người nghèo và đóng góp cho đình, chùa, làng xóm.
Một câu chuyện thường được nhắc lại để nói về sự giản dị của vị trạng nguyên này là dù đã trở nên phú quý, ông vẫn giữ thói quen ăn canh mướp như thuở còn nhỏ. Hình ảnh ấy được xem như biểu tượng cho một người từng đứng ở vị trí rất cao trong triều đình nhưng không vì thế mà thay đổi lối sống.
Theo gia phả dòng họ, Đặng Công Chất vốn mang họ Trần và được cho là hậu duệ của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Tổ tiên ông từng tham gia chống lại triều đình, sau đó bị truy sát nên phải đổi sang họ Đặng. Tuy nhiên, đây là thông tin được ghi trong gia phả dòng họ, cần được đối chiếu với các sử liệu khác nếu sử dụng như một chi tiết lịch sử xác thực.
Sau nhiều năm làm quan, Đặng Công Chất qua đời vào năm 1683. Sự ra đi của ông khiến vua Lê thương tiếc. Nhà vua đặt tên hiệu cho ông là Trung Túc, đồng thời truy tặng chức Lại bộ Thượng thư, Thiếu Bảo và tước Khánh Xuyên Bá.
Từ một người xuất thân ở vùng quê Kinh Bắc, Đặng Công Chất đã vượt qua con đường khoa cử đầy gian nan để trở thành Trạng nguyên, rồi bước vào hàng ngũ những quan lại quyền thế nhất triều Lê. Nhưng bên cạnh những chức tước và công danh, điều khiến hậu thế nhớ đến ông còn là khí chất của một vị quan không quá màng lợi lộc.
Và giữa những câu chuyện được lưu truyền về cuộc đời Đặng Công Chất, giai thoại ông từ chối lấy công chúa vẫn là một trong những chi tiết đặc biệt nhất. Dù thực hư câu chuyện cần được đặt trong bối cảnh của các tư liệu lịch sử, hình ảnh một vị Trạng nguyên sẵn sàng khước từ một cuộc hôn nhân do vua ban để giữ lời với người vợ ở quê đã góp phần tạo nên chân dung một Đặng Công Chất được dân gian nhắc nhớ như người có tài, có khí tiết và sống giản dị.
Tổng hợp
