Phải chuyển mạnh mẽ sang khơi thông nguồn lực nội tại - thu hút để bổ sung, khơi thông để không lãng phí chất xám đang có. Trong ảnh: Sinh viên Trường ĐH Y Dược TP.HCM trong ngày tốt nghiệp - Ảnh: TRẦN HUỲNH
Nhân tài không chỉ thuộc những ngành "thời thượng"
Xu hướng hiện nay thường chú ý nhân tài ở các lĩnh vực "hot" như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay công nghệ số. Đây là những mũi nhọn chiến lược cần ưu tiên. Tuy nhiên, nếu đồng nhất nhân tài chỉ với các ngành thịnh hành, ta dễ bỏ quên nền tảng vận hành quốc gia.
Sự phát triển bền vững cần một hệ sinh thái nhân lực toàn diện: nhà quy hoạch đô thị, kiến trúc sư tạo dựng bản sắc, chuyên gia giao thông, chuyên gia pháp lý tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, cùng nhà kinh tế, quản lý công, nhà giáo, bác sĩ, nhà khoa học và chuyên gia văn hóa. Nhân tài không định nghĩa theo độ "thời thượng", mà đánh giá bằng năng lực vượt trội, tư duy đổi mới và giá trị thực tế tạo ra cho cộng đồng.
Thu hút nhân tài từ nước ngoài là cần thiết, nhưng nếu chỉ tập trung "kéo người bên ngoài", ta dễ bỏ quên nguồn lực dồi dào ngay trong nước. Đó là các chuyên gia, trí thức trong cơ quan, trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp..., những người có kinh nghiệm và tâm huyết nhưng chưa từng có cơ hội phát huy.
Bên cạnh "chảy máu chất xám", thực trạng lãng phí chất xám ngay tại nhà mới đáng lo ngại. Người có năng lực xuất sắc làm trái chuyên môn, thiếu quyền hạn, không được đánh giá đúng mức là tổn thất lớn. Đôi khi nhân tài không đi đâu, chỉ là hệ thống chưa nhìn thấy và mở lối cho họ cống hiến.
Lý do bỏ sót nhân tài nằm ở cách đánh giá cũ kỹ: dùng một chiếc thước đo duy nhất. Bằng cấp cao, thâm niên hay chức vụ lớn không đồng nghĩa với nhân tài. Đó chỉ là dấu hiệu tham khảo ban đầu. Lăng kính nhận diện phải đa chiều: đánh giá theo năng lực thực tế, tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và giá trị xã hội. Mỗi lĩnh vực cần cách đánh giá riêng, tuyệt đối không áp đặt khuôn mẫu cứng nhắc.
Chuyển dịch tư duy: Từ "thu hút" sang "khơi thông"
Chính sách nhân tài cần chuyển dịch bước ngoặt: từ chú trọng thu hút sang khơi thông nguồn lực nội tại. "Khơi thông" là tìm ra những người thực sự có năng lực nhưng chưa được sử dụng đúng tầm; những người có thể tạo bứt phá nếu được trao cơ hội và không gian hành động. Chính sách không thể chỉ dành cho người trẻ xuất sắc hay du học sinh trở về. Chuyên gia kỳ cựu, nhà khoa học lâu năm, kiến trúc sư, bác sĩ, nhà quản lý tâm huyết đều có thể là nguồn lực quốc gia quý giá nếu được đặt đúng vị trí.
Cơ chế tuyển chọn cần đổi mới mạnh mẽ. Cần nghiên cứu tuyển chọn cạnh tranh rộng rãi cho các vị trí quan trọng trong khu vực công, mở rộng nguồn ứng viên, vượt qua những lộ trình khép kín truyền thống, miễn là đủ tiêu chuẩn và chứng minh năng lực.
Điểm mấu chốt là chuyển trọng tâm từ kiểm tra kiến thức lý thuyết sang đánh giá khả năng giải quyết bài toán thực tế. Không thi để chọn người viết văn mẫu hay, mà tuyển người có bản lĩnh giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong đời sống.
Tuyển đúng người mới chỉ là bắt đầu. Trọng dụng chưa bao giờ đồng nghĩa với trả mức thu nhập cao. Người tài dù giỏi đến đâu nếu làm việc không đúng sở trường, thiếu quyền hạn quyết định, thì cũng bó tay, khó tạo kết quả. Đỉnh cao của sự trọng dụng là nhận diện đúng, tuyển đúng, sử dụng đúng, trao quyền đúng, đánh giá đúng và đãi ngộ đúng. Trong đó, trao quyền là khâu sống còn. Họ cần không gian tự chủ hành động, quyền hạn đủ mạnh đi kèm trách nhiệm rõ ràng. Thiếu quyền hạn, tài năng cũng bất lực trước thủ tục hành chính xơ cứng.
Mục tiêu tối thượng của chính sách nhân tài là chuyển hóa năng lực cá nhân thành sức mạnh phát triển chung. Một quốc gia đáng sống không chỉ đo bằng cao ốc hay con số GDP, mà còn là nơi người có năng lực được nhìn thấy, người có tâm huyết được tin tưởng, người có sáng kiến được tạo điều kiện thử nghiệm, và mọi đóng góp đều được ghi nhận xứng đáng.
Việt Nam vẫn cần thu hút nhân tài từ nước ngoài. Nhưng song song đó, phải chuyển mạnh mẽ sang khơi thông nguồn lực nội tại - thu hút để bổ sung, khơi thông để không lãng phí chất xám đang có.
Nếu làm được điều đó, sức mạnh quốc gia sẽ được dựng xây trên chính trí tuệ, bản lĩnh và tâm huyết của người Việt. Sự hùng cường của một quốc gia cuối cùng không nằm ở tài nguyên, vốn hay công nghệ nhập khẩu. Sức mạnh vĩ đại nhất luôn bắt nguồn từ việc biết nhìn thấy, trân trọng và phát huy hết mức những con người ưu tú nhất của chính mình.
