Ứng phó trước nghi vấn gian lận xuất xứ từ 'mạng lưới ngầm' hàng xuất khẩu sang Mỹ ra sao?

Ông Đỗ Ngọc Hưng - Tham tán Thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ - Ảnh trực tuyến

Để thông tin rõ hơn nhằm có lưu ý cho doanh nghiệp Việt Nam khi xuất khẩu vào thị trường Mỹ, Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán Thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ.

Hiểu thế nào là chuyển tải bất hợp pháp?

* Xin ông cho biết những nội dung đáng lưu ý ở báo cáo này là gì?

- Ông Đỗ Ngọc Hưng: Báo cáo của Nhà Trắng xác định chuyển tải bất hợp pháp (illegal transshipment) là một thách thức ngày càng lớn đối với hệ thống thuế quan và các biện pháp phòng vệ thương mại.

Báo cáo chỉ ra các doanh nghiệp tại những nước hoặc vùng lãnh thổ chịu mức thuế cao có thể lợi dụng chênh lệch thuế để đưa hàng hóa qua một nước thứ ba trước khi nhập khẩu vào Mỹ, nhằm tìm cách hưởng mức thuế thấp hơn.

Nhà Trắng cho rằng những hoạt động này càng gia tăng đáng kể sau khi Mỹ áp dụng thuế theo Mục 301 đối với hàng hóa Trung Quốc từ năm 2018, và tiếp tục mở rộng chính sách thuế có phân biệt theo từng đối tác từ năm 2025.

Điểm đáng chú ý khi báo cáo mô tả quá trình này là sự hình thành của một "mạng lưới chuyển tải ngầm" bao gồm hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ với các vai trò khác nhau, từ sản xuất, gia công, hoàn thiện sản phẩm đến logistics, kho ngoại quan, khu thương mại tự do, cảng trung chuyển và tái xuất.

Tuy nhiên báo cáo đồng thời thừa nhận việc tỉ trọng nhập khẩu trực tiếp của Mỹ từ Trung Quốc giảm, trong khi nhập khẩu từ các nước thứ ba tăng không đồng nghĩa toàn bộ phần thương mại dịch chuyển này là chuyển tải bất hợp pháp. 

* Vậy hoạt động và mạng lưới chuyển tải ngầm được hiểu cụ thể thế nào?

- Ông Đỗ Ngọc Hưng: Có hai dạng chính trong mạng lưới chuyển tải ngầm. Thứ nhất là các trung tâm sản xuất hoặc gia công, nơi hàng hóa và linh kiện Trung Quốc được thực hiện thêm một số công đoạn như lắp ráp nhẹ, hoàn thiện, thử nghiệm, đóng gói hoặc dán nhãn trước khi xuất khẩu sang Mỹ.

Hai là các trung tâm logistics, chủ yếu là định tuyến lại hàng hóa, kho ngoại quan, tái xuất, thay đổi hóa đơn, chứng từ hoặc nhãn hàng nhưng không có hoạt động sản xuất đáng kể.

Việc phân biệt hai dạng này nhằm đưa ra các chính sách thực thi. Đối với các cơ sở sản xuất, cơ quan Mỹ sẽ xem xét năng lực nhà máy, máy móc, lao động, nguồn nguyên liệu, giá trị gia tăng và quy trình sản xuất để xác định liệu có xảy ra chuyển đổi cơ bản hay không.

Đối với các trung tâm logistics, trọng tâm kiểm tra sẽ là tuyến vận tải, vận đơn, thời gian lưu hàng, quan hệ giữa các bên giao dịch, kho ngoại quan, hóa đơn và chứng từ xuất xứ.

Theo ước tính từ Văn phòng Phân tích thương mại và Kinh tế thuộc Bộ Thương mại Mỹ, dịch chuyển thương mại là khoảng 109 tỉ USD. Trong khi Altana - công ty dữ liệu của Mỹ - đưa ra mức cao nhất khoảng 303 tỉ USD, phân tích dựa trên mối liên kết chuỗi cung ứng ở cấp cơ sở sản xuất.

Doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần lưu ý chứng nhận xuất xứ đơn thuần sẽ ngày càng khó đóng vai trò là bằng chứng duy nhất, nếu các dữ liệu không tương thích

Mức độ đánh giá với hàng xuất khẩu Việt Nam ra sao?

* Việt Nam xếp vào nhóm 2 thì được hiểu mức độ đánh giá sẽ thế nào?

- Ông Đỗ Ngọc Hưng: Nhóm này được đánh giá là có quy mô sản xuất, hạ tầng cảng biển, chuỗi cung ứng, nhà cung cấp và năng lực logistics đủ lớn để xử lý khối lượng đáng kể hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc.

Tuy nhiên điểm đáng chú ý là khái niệm "hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc" (China-linked goods) có phạm vi tương đối rộng. Hàng hóa không chỉ khi mang xuất xứ Trung Quốc mà còn có các dấu hiệu khác có liên quan.

Bao gồm việc sử dụng nguyên liệu, linh kiện, có sở hữu hoặc tài trợ hay có quan hệ với nhà cung cấp, nhà sản xuất Trung Quốc. Có một phần công đoạn sản xuất, lịch sử vận chuyển hoặc có các dữ liệu thương mại cho thấy mối liên hệ đáng kể.

Hiện nay sản xuất trong nước đang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực và nhiều ngành vẫn sử dụng nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc. Do đó nếu không xem xét đầy đủ quá trình sản xuất thực tế tại Việt Nam, sẽ có nguy cơ tạo ra sự đánh đồng giữa hoạt động sản xuất hợp pháp với hành vi chuyển tải.

Ngoài ra báo cáo cũng đề cập "hành lang TP.HCM". Tuy nhiên nội dung này mang tính minh họa về nguy cơ chuyển tải với các vùng sản xuất tương ứng. Do đó đây không phải là kết luận điều tra với doanh nghiệp hay cơ sở sản xuất nào tại TP.HCM.

Hiểu về "hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc" ra sao?

Doanh nghiệp và chuỗi cung ứng của Việt Nam có thể sẽ phải thực hiện những xác minh sâu hơn. Tuy nhiên không phải hoạt động nào cũng là chuyển tải bất hợp pháp. Vì vậy đây là cơ sở để Việt Nam nhấn mạnh việc tăng trưởng sản xuất và xuất khẩu cần được đánh giá trên cơ sở năng lực sản xuất thực tế, mức đầu tư, công nghệ, lao động, giá trị gia tăng. Cần lưu ý khái niệm "hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc" là tương đối rộng, có thể tạo ra rủi ro cho nhiều ngành xuất khẩu. Việc kiểm tra của Mỹ đang có xu hướng thay đổi từ kiểm tra chứng từ truyền thống sang kiểm tra dữ liệu thương mại, sản xuất và chuỗi cung ứng. Vì vậy chứng nhận xuất xứ đơn thuần sẽ ngày càng khó đóng vai trò là bằng chứng duy nhất, nếu các dữ liệu khác cho thấy sự không tương thích. Đây là điều cần lưu ý.

* Vậy ông có những lưu ý gì cho doanh nghiệp xuất khẩu?

- Ông Đỗ Ngọc Hưng: Mỹ đang có xu hướng đưa nội dung chống chuyển tải từ phạm vi thuần túy hải quan và phòng vệ thương mại trở thành một cấu phần trong chính sách thương mại. Những vấn đề này có thể sẽ được tích hợp chặt chẽ hơn vào các thỏa thuận thương mại.

Vì vậy doanh nghiệp cần chú ý đến các yêu cầu như tăng cường thực thi hải quan (Sắc lệnh hành pháp số 14411). Sắc lệnh siết chặt quy định đối với chủ thể đứng tên nhập khẩu, yêu cầu bảo lãnh, tài sản, công khai chủ sở hữu và quan hệ doanh nghiệp, điều kiện về tình trạng tuân thủ tốt, minh bạch dữ liệu…

Ngoài ra là kế hoạch xây dựng hệ thống "Biên giới điều tra thông minh bằng trí tuệ nhân tạo" với nhiều dữ liệu về thương mại, hải quan, vận chuyển, mã hàng, thành phần sản phẩm, năng lực sản xuất... 

Mục tiêu để so sánh việc khai báo với quá trình vận chuyển, năng lực thực tế của cơ sở sản xuất để xác định có dấu hiệu chuyển tải hay không, cũng như để phân biệt đầu tư đó có hợp pháp hay chuyển tải bất hợp pháp.

Nếu phát hiện vi phạm, Nhà Trắng nêu khả năng chuyển kết quả phân tích thành các hành động thực thi như kiểm tra, ngăn chặn hàng hóa, truy thu thuế, áp dụng chế tài, thuế phạt và loại trừ khỏi thị trường Mỹ.