Những nội dung tiêu cực, cổ xúy bạo lực trên mạng xã hội thường có sức cuốn hút đối với một bộ phận thanh thiếu niên - Ảnh: NAM TRẦN
Trước khi dùng hung khí tấn công làm 5 học sinh khác học cùng trường bị thương, một nam học sinh 15 tuổi được chẩn đoán "phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc".
Bạn trẻ này có tiếp cận nội dung tiêu cực từ một hội nhóm trên mạng xã hội nước ngoài.
Hiểu "phản ứng với stress trầm trọng, rối loạn hành vi và cảm xúc" thế nào?
Trao đổi với Tuổi Trẻ, một giảng viên bộ môn tâm thần Đại học Y Dược TP.HCM và là bác sĩ Bệnh viện Tâm thần TP.HCM cho biết với kết quả chẩn đoán "Phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc", được xếp loại mã bệnh ICD.10: F43 - F92.
Trong đó ICD.10 dành cho nhi khoa. F43 là phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn thích ứng. F92 là rối loạn hỗn hợp hành vi và cảm xúc, trong đó có các chẩn đoán nhỏ khác.
Dưới góc nhìn xã hội học, ThS Nguyễn Trần Phước (chuyên gia tâm lý, nhà nghiên cứu xã hội học) cho hay cụm từ “phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc” có thể hiểu là tình trạng mà một người nào đó đang gặp khó khăn trong thích ứng với căng thẳng một cách nghiêm trọng, đồng thời xuất hiện những biểu hiện bất thường về mặt cảm xúc, nhận thức và hành vi.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sức khỏe tâm thần tuổi vị thành niên chịu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố cá nhân, gia đình, nhà trường và xã hội. Khoảng 1/7 trẻ từ 10-19 tuổi trên thế giới đang trải qua một tình trạng sức khỏe tâm thần.
Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào tên của chẩn đoán để nói đến nguyên nhân trực tiếp gây ra một hành vi gây hấn hay bạo lực. Vì vậy, với một trường hợp cụ thể, cần đánh giá từ tác nhân gây stress, diễn biến triệu chứng, tiền sử bệnh tật, đến các mối quan hệ trong hệ thống gia đình, bạn bè và trường học.
Vì sao nội dung tiêu cực, cổ xúy bạo lực trên mạng xã hội lại có sức cuốn hút?
ThS Trần Phước nhấn mạnh hành vi gây hấn hay bạo lực ở thanh thiếu niên thường không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất mà là kết quả của nhiều yếu tố tác động.
Theo CDC Hoa Kỳ (Cơ quan Kiểm soát và Phòng chống dịch bệnh Hoa Kỳ), những yếu tố liên quan có thể bao gồm khó kiểm soát hành vi, cảm xúc tiêu cực cao, từng trải qua hoặc chứng kiến bạo lực hay xung đột trong gia đình, thiếu sự giám sát và hỗ trợ của người lớn, bị bắt nạt hoặc cô lập, cũng như môi trường bạn bè có hành vi lệch chuẩn.
Ngược lại, sự gắn kết gia đình, một người lớn đáng tin cậy, quan hệ tích cực với thầy cô, bạn bè và cảm giác thuộc về nhà trường có thể trở thành yếu tố bảo vệ. Vì vậy, nên nhìn vấn đề theo cách đa chiều, thay vì quy trách nhiệm cho riêng gia đình hay nhà trường.
Giải thích tại sao những nội dung tiêu cực, cổ xúy bạo lực trên mạng xã hội lại có sức cuốn hút đối với một bộ phận thanh thiếu niên hiện nay, ông Phước dẫn lại thuyết nhu cầu của Maslow (1943) cho rằng con người có các nhu cầu về an toàn, thuộc về, được ghi nhận và khẳng định giá trị bản thân.
Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu được bạn bè chấp nhận và tìm kiếm vị trí trong nhóm trở nên đặc biệt quan trọng.
Những cộng đồng có nội dung gây sốc, tranh cãi hoặc kích động cảm xúc thường thu hút sự chú ý và lượt tương tác nhiều.
Hơn thế nữa, nội dung cực đoan, tiêu cực đôi khi tạo ra cảm giác “được hiểu”, “được công nhận” hoặc đem lại vị thế cho thanh thiếu niên.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 cũng cho thấy mối quan hệ giữa mạng xã hội và hành vi gây nguy hiểm phụ thuộc vào cách sử dụng, nội dung và bối cảnh.
"Tuy nhiên khó có thể kết luận rằng xem nội dung bạo lực, gây hấn sẽ dẫn đến hành động theo hướng bạo lực. Vì vậy mạng xã hội nên được xem là một yếu tố trong hệ sinh thái xã hội, không phải nguyên nhân duy nhất", ông Phước nêu.
Cũng theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Trần Phước, không thể vội vàng kết luận một trẻ được chẩn đoán bị stress, rối loạn hành vi và cảm xúc, thì nguy cơ bạo lực hay gây hấn sẽ cao. Một vấn đề sức khỏe tâm thần không đồng nghĩa với việc một người nguy hiểm hoặc có khả năng bạo lực.
Theo CDC, một số đặc điểm như khó kiểm soát hành vi hoặc từng trải qua bạo lực có thể làm tăng nguy cơ. Nhưng đó chỉ là yếu tố nguy cơ chứ không phải công cụ dự đoán chắc chắn hành vi gây nguy hiểm của một cá nhân có liên quan stress, rối loạn hành vi hay cảm xúc.
Vì vậy, khi đánh giá vấn đề phải dựa vào nhiều dấu hiệu cụ thể, không nên gắn nhãn rối loạn tâm lý chỉ từ một hành vi.
Để ứng phó và giải quyết những vấn đề có liên quan đến sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên hiện nay, ThS Nguyễn Trần Phước cho rằng cần chuyển từ cách tiếp cận “xử lý khi sự việc xảy ra” sang “phòng ngừa và phát hiện sớm”.
WHO và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc - UNICEF nhấn mạnh tầm quan trọng của phát hiện sớm và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên.
Ở cấp độ cá nhân, cần đánh giá và hỗ trợ tâm lý kịp thời; ở cấp độ gia đình, tăng cường lắng nghe, gắn kết và giám hộ phù hợp.
Ở cấp độ nhà trường, xây dựng môi trường an toàn, phát hiện sớm học sinh có thay đổi bất thường và có cơ chế chuyển tuyến chuyên môn.
Ở cấp độ cộng đồng và môi trường số, bản thân nên học cách chọn lọc nội dung, giảm tiếp xúc với nội dung độc hại và tăng cơ hội tham gia hoạt động ở các nhóm tích cực.
Công an TP.HCM cũng khuyến cáo các bậc phụ huynh cần tăng cường quan tâm, quản lý và đồng hành cùng con em trong việc sử dụng Internet, mạng xã hội; thường xuyên nắm bắt diễn biến tâm lý, các mối quan hệ, nội dung mà các em tiếp cận trên không gian mạng… để kịp thời phát hiện những dấu hiện bất thường, lệch lạc trong nhận thức và hành vi.
Khi phát hiện con em tiếp cận các nội dung tiêu cực, bạo lực, kích động hoặc có dấu hiệu bất ổn về tâm lý, phụ huynh cần chủ động trao đổi, định hướng, phối hợp với nhà trường và cơ quan chức năng để có biện pháp hỗ trợ, ngăn ngừa kịp thời, tránh phát sinh hậu quả đáng tiếc.
