Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Ảnh: QUỐC HỘI
Tại buổi làm việc với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương về phát huy sức mạnh tổng hợp của đội ngũ cán bộ các viện hàn lâm, viện nghiên cứu trong tham mưu chiến lược, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu huy động người tài bằng những cách linh hoạt và có việc lớn thì tìm người giỏi nhất để giao, không bó hẹp trong biên chế.
Thay đổi chiến lược về cách thức lựa chọn và giao nhiệm vụ
Định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra một yêu cầu quan trọng với công tác tham mưu chiến lược hiện nay. Đó là phải chuyển từ tư duy quản lý, sử dụng nhân lực chủ yếu theo tổ chức và biên chế sang tư duy huy động, kết nối, sử dụng nhân tài theo yêu cầu của nhiệm vụ.
Đây không chỉ là vấn đề tổ chức nhân sự, mà liên quan trực tiếp đến chất lượng hoạch định chính sách và năng lực phản ứng của bộ máy trước các vấn đề mới, phức tạp, có tính liên ngành.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển nhanh, nhiều vấn đề chính sách vượt ra ngoài phạm vi chuyên môn của một ngành hay một cơ quan, việc huy động người giỏi nhất cho từng nhiệm vụ cụ thể có ý nghĩa thiết thực.
Một quyết sách về năng lượng hạt nhân, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay an ninh mạng, chẳng hạn, không thể chỉ dựa vào góc nhìn quản lý hành chính, mà cần sự tham gia đồng thời của các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, nhà kinh tế, chuyên gia pháp lý và những người có kinh nghiệm thực tiễn.
Vì vậy việc hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành, nhóm phản ứng nhanh và cơ chế chuyên gia kiêm nhiệm sẽ giúp cơ quan tham mưu tiếp cận vấn đề toàn diện hơn, đồng thời rút ngắn khoảng cách giữa tri thức khoa học và quá trình ra quyết định.
Tuy nhiên điểm đáng chú ý trong định hướng này không chỉ là mở rộng nguồn nhân lực, mà còn là thay đổi cách thức lựa chọn và giao nhiệm vụ.
Nếu trước đây việc sử dụng chuyên gia thường gắn với cơ quan công tác, chức danh, học hàm, học vị hoặc các thủ tục tuyển dụng, thì cách tiếp cận mới nhấn mạnh năng lực thực chất và sự phù hợp với yêu cầu của từng nhiệm vụ.
Điều đó tạo điều kiện để những người có chuyên môn sâu, kể cả người không giữ chức vụ quản lý, chuyên gia ở khu vực tư nhân hay người Việt Nam ở nước ngoài, có thể đóng góp trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách.
Hiện thực hóa định hướng có việc lớn thì tìm người giỏi nhất để giao
Để hiện thực hóa định hướng có việc lớn thì tìm người giỏi nhất để giao, trước hết cần thay đổi phương thức đặt hàng và giao nhiệm vụ nghiên cứu.
Cơ quan tham mưu phải xác định rõ vấn đề cần giải quyết, kết quả đầu ra, thời hạn và tiêu chí đánh giá, thay vì chỉ giao những đề tài rộng, thiên về tổng kết hoặc mô tả thực trạng.
Khi bài toán được xác định cụ thể, việc tìm kiếm chuyên gia phù hợp, kể cả chuyên gia ngoài hệ thống, sẽ có cơ sở thực chất hơn.
Đồng thời cần công khai những vấn đề nghiên cứu có thể công khai, mở rộng cơ chế đề xuất giải pháp và phản biện độc lập, qua đó tạo cơ hội để những người có năng lực thực sự được phát hiện.
Thứ hai, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia theo lĩnh vực, gắn với năng lực, kinh nghiệm thực tế, thay vì chỉ dừng lại ở danh sách học hàm, học vị hoặc cơ quan công tác.
Cơ sở dữ liệu này cần được cập nhật thường xuyên, có cơ chế kiểm chứng công trình, sản phẩm nghiên cứu, kinh nghiệm triển khai và khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể.
Nhất là cần có cơ chế kết nối các chuyên gia trong nước với đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế, đồng thời hình thành mạng lưới chuyên gia liên ngành có thể huy động nhanh khi phát sinh những vấn đề cấp thiết.
Thứ ba, phải có cơ chế pháp lý, tài chính đủ linh hoạt để việc huy động nhân tài không chỉ dừng lại ở chủ trương.
Cần hoàn thiện quy định về hợp đồng chuyên gia, thù lao tương xứng với chất lượng, giá trị đóng góp, kinh phí nghiên cứu, quyền tiếp cận dữ liệu, trách nhiệm với sản phẩm được giao.
Với những nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, có thể áp dụng cơ chế thuê chuyên gia theo sản phẩm, thành lập nhóm nghiên cứu có thời hạn hoặc biệt phái chuyên gia giữa các cơ quan.
Việc đánh giá, thanh toán cần dựa trên kết quả thực chất và có quy trình nghiệm thu độc lập, minh bạch, tránh tình trạng chi trả theo danh tiếng hoặc hình thức tham gia.
Thứ tư, cần đổi mới văn hóa sử dụng nhân tài trong các cơ quan tham mưu. Người đứng đầu phải có thẩm quyền, trách nhiệm lựa chọn chuyên gia, giao việc, trao quyền chủ động về chuyên môn và bảo vệ những ý kiến phản biện có căn cứ khoa học.
Một cơ chế huy động nhân tài sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chuyên gia chỉ được mời tham dự hội thảo, đóng góp ý kiến mang tính hình thức, trong khi các quyết định quan trọng vẫn được đưa ra theo lối tư duy khép kín.
Đặc biệt cần tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ được chủ trì những nhiệm vụ phù hợp với năng lực, có kinh phí khởi đầu và được đánh giá dựa trên chất lượng sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào thâm niên hay vị trí công tác.
Cuối cùng, mở rộng hợp tác và sử dụng chuyên gia bên ngoài phải đi đôi với trách nhiệm giải trình, bảo vệ bí mật nhà nước, dữ liệu, lợi ích quốc gia. Cần phân loại rõ thông tin được phép chia sẻ, xác định phạm vi tiếp cận của từng chuyên gia, kiểm soát xung đột lợi ích và quy định cụ thể trách nhiệm bảo mật.
Với những lĩnh vực nhạy cảm như năng lượng hạt nhân, an ninh mạng hay công nghệ chiến lược, yêu cầu này càng cần được đặt ra ngay từ khâu thiết kế nhiệm vụ, lựa chọn chuyên gia đến quản lý kết quả nghiên cứu.
Khi thực hiện được các nội dung trên, việc không bó hẹp trong biên chế mới trở thành một cơ chế vận hành thực chất, giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu, dự báo, tham mưu chiến lược.
