Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian sau khi ký bản ghi nhớ chấm dứt chiến sự Trung Đông ngày 17-6, mở đường cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân Iran - Ảnh: AFP
Dưới sự trung gian của Pakistan, hôm 17-6, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký bản ghi nhớ gồm 14 điểm. Văn bản này mở ra thời hạn 60 ngày để hai bên đàm phán về các vấn đề lớn, tiến tới thỏa thuận chấm dứt xung đột lâu dài.
Tuy nhiên, cách diễn đạt mơ hồ trong bản ghi nhớ được cho là nguyên nhân dẫn đến những bất đồng nghiêm trọng, đặc biệt là vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược với hoạt động vận chuyển dầu toàn cầu.
Những điểm chính trong bản ghi nhớ
Trong bản ghi nhớ, hai bên nhất trí về việc "chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon".
Mỹ cam kết chấm dứt phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày, rút lực lượng khỏi khu vực gần Iran sau khi đạt được một thỏa thuận cuối cùng, đồng thời bắt đầu xây dựng gói hỗ trợ tái thiết và phát triển Iran trị giá ít nhất 300 tỉ USD.
Mỹ cũng đồng ý dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran, cấp miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu của Iran và cho phép Tehran tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa ở nước ngoài.
Về phần mình, Iran cam kết rà phá thủy lôi tại Hormuz và cho phép tàu thuyền đi qua "không thu phí" trong 60 ngày. Hai bên cũng sẽ đàm phán về vấn đề làm giàu uranium của Iran.
Eo biển Hormuz trở thành điểm nghẽn trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran - Ảnh: BBC
Diễn đạt mơ hồ
Nói với Đài Al Jazeera, ông Joey Hood - người từng là quyền Giám đốc Văn phòng các vấn đề Iran thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ - đánh giá bản ghi nhớ "đã được định trước là sẽ thất bại".
Nguyên nhân là văn bản được soạn thảo rất kém, do đó Iran đã có cơ hội diễn giải "theo hướng trao cho nước này chủ quyền đối với eo biển Hormuz và tương lai của Lebanon". Ông cũng cho rằng "nếu phía Mỹ có các nhà ngoại giao chuyên nghiệp tham gia, bản ghi nhớ sẽ không bao giờ được viết theo cách như vậy".
Có 3 điều khoản đặc biệt gây bất đồng.
Điều 1 quy định về việc chấm dứt giao tranh, thế nhưng lại không đề cập đến Israel - nước đang kiểm soát một phần Lebanon và đã tiến hành tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah thân Iran ở Lebanon.
Iran cho rằng các hành động quân sự của Israel ở Lebanon phải chấm dứt, song phía Tel Aviv lại không đồng ý.
Tàu hàng trúng tên lửa Iran bốc cháy tại eo biển Hormuz hồi tháng 3 - Ảnh: AP
Điều 5 cam kết "đảm bảo tàu thương mại được đi qua an toàn" eo biển Hormuz. Tuy nhiên các bên đã xảy ra bất đồng lớn về tuyến đường mà tàu thuyền phải sử dụng để di chuyển.
Eo biển Hormuz nằm ở giữa Oman và Iran. Muscat đã đưa ra một tuyến đường được Mỹ hậu thuẫn, cho phép tàu thuyền đi gần bờ nước này. Trong khi đó, Iran lại công bố một bản đồ yêu cầu tàu thuyền đi gần bờ Iran hơn, đồng thời coi phần eo biển phía Oman là "khu vực hạn chế".
Do bất đồng về việc bên nào có quyền phê duyệt tuyến đường, vào cuối tháng 6, một số tàu đi theo tuyến của Oman đã bị tấn công. Sau đó, Mỹ nối lại các cuộc không kích Iran, kéo dài gần hai tuần.
Điều 6 lại đề cập một cách mơ hồ đến việc chi trả chi phí tái thiết Iran sau chiến tranh, nhưng lại không có thông tin cho biết bên nào sẽ chi trả 300 tỉ USD, hay mục đích sử dụng khoản tiền này sẽ bị giới hạn thế nào.
Bản ghi nhớ đổ vỡ
Khói đen bốc lên tại Riyadh, Saudi Arabia, sau khi bị Iran không kích ngày 5-3 - Ảnh: REUTERS
Chỉ 10 ngày sau khi ký, hai bên đã nối lại giao tranh. Ngày 25-6, tàu thương mại Ever Lovely mang cờ Singapore bị tấn công gần bờ Oman. Mỹ cáo buộc Iran đứng sau, còn ông Trump gọi đây là hành động vi phạm ngừng bắn.
Ngày 27-6, Mỹ không kích các cơ sở tên lửa, máy bay không người lái và radar ở miền nam Iran. Tehran cáo buộc Washington vi phạm điều 1 và 5 của thỏa thuận, đồng thời đáp trả bằng các cuộc tấn công vào cơ sở quân sự Mỹ trong khu vực.
Ngày 7-7, Tổng thống Trump tuyên bố "thỏa thuận đã chấm dứt". Iran sau đó cáo buộc Mỹ tiếp tục tấn công cơ sở hạ tầng dân sự và tuyên bố đình chỉ các cam kết trong bản ghi nhớ.
Trong tháng 7, Tehran cho biết không đàm phán trực tiếp với Washington, thay vào đó thảo luận với Oman về tương lai quản lý eo biển Hormuz. Trong khi đó, Pakistan vẫn tìm cách nối lại đối thoại Mỹ - Iran.
Mặc dù các cuộc đàm phán hiện vẫn rơi vào bế tắc, các chuyên gia của Al Jazeera nhận định bản ghi nhớ vẫn có thể tạo cơ sở cho các cuộc thảo luận trong tương lai.
Theo ông Joey Hood, chưa có dấu hiệu văn bản này sẽ được khôi phục hay một thỏa thuận mới được ký, do hai bên vẫn đối đầu gay gắt.
Vấn đề ở eo biển Hormuz đang là một trở ngại lớn. Ông cho rằng nếu Iran cho phép tàu thuyền tự do đi qua eo biển trở lại, Tổng thống Trump có thể đáp lại bằng cách dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các lệnh trừng phạt dầu mỏ.
