Các diễn giả tham gia tọa đàm Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TP.HCM - Ảnh: QUỐC THANH
Tối 23-7, tọa đàm Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TP.HCM diễn ra tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng. Hoạt động do Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật (Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM) phối hợp cùng Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM (Cơ quan Báo và Phát thanh - Truyền hình TP.HCM) tổ chức.
Số hóa để di sản sống cùng cộng đồng
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, số hóa dữ liệu văn hóa không còn dừng ở việc lưu giữ hiện vật hay làm tư liệu. Theo các chuyên gia, nếu được thực hiện đúng hướng, kho dữ liệu số sẽ trở thành nguồn lực mới cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của TP.HCM.
Các chuyên gia đều thống nhất rằng số hóa không đơn thuần là đưa hiện vật lên môi trường số mà là quá trình chuyển đổi phương thức quản lý và khai thác di sản.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu - Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, cho biết quá trình số hóa di sản trên thế giới phát triển qua nhiều cấp độ, từ ghi nhận dữ liệu khoa học, đưa tư liệu lên Internet đến xây dựng cơ sở dữ liệu 3D và tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).
Bà cho rằng Việt Nam hiện mới dừng ở bước đầu, trong khi đó mục tiêu cuối cùng phải là tạo ra hệ sinh thái dữ liệu mở, giúp di sản bước ra khỏi không gian bảo tàng để kết nối với đời sống.
"Nếu chỉ đi bằng con đường kỹ thuật đơn thuần, chúng ta sẽ không tạo ra được sự đồng bộ trong quản lý. Điều quan trọng nhất hiện nay là thay đổi tư duy quản lý dữ liệu di sản", bà Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh.
Theo bà, TP.HCM có nhiều lợi thế để đẩy nhanh quá trình này nhờ hệ sinh thái công nghệ phát triển, nguồn nhân lực trẻ và nhu cầu cấp thiết trong bảo tồn các công trình đang chịu tác động của thời gian cũng như biến đổi khí hậu.
Nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật hát bội TP.HCM biểu diễn - Ảnh: QUỐC THANH
Một phần của chuyển đổi số
Ở góc độ bảo tàng, tiến sĩ Mã Thanh Cao - nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM - cho rằng nhiều người vẫn hiểu chưa đầy đủ về số hóa. Bà nhấn mạnh số hóa không nhằm thay thế hiện vật gốc mà giúp di sản được bảo tồn tốt hơn, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận của cộng đồng.
Theo bà, điều quan trọng nhất là xây dựng được kho dữ liệu chuẩn để phục vụ nghiên cứu, giáo dục, phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa. Đặc biệt với di sản phi vật thể như cải lương, hát bội, đờn ca tài tử hay các lễ hội truyền thống, việc ghi hình, ghi âm và lưu trữ kịp thời là yêu cầu cấp thiết trước nguy cơ mai một.
"Số hóa không phải để thay thế di sản gốc mà để di sản sống hơn", tiến sĩ Mã Thanh Cao nói. Bà cũng cho rằng dữ liệu số sẽ trở thành cầu nối đưa thế hệ trẻ đến gần hơn với văn hóa truyền thống, từ đó tiếp tục sáng tạo nên những giá trị mới.
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang trưng bày trong khuôn khổ sự kiện - Ảnh: HOÀI PHƯƠNG
Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa - Bí thư Đảng ủy Trường đại học Văn hóa TP.HCM, lưu ý cần phân biệt giữa "số hóa" và "chuyển đổi số". Theo ông, số hóa chỉ là một công đoạn trong quá trình chuyển đổi số. Điều quan trọng là sử dụng dữ liệu để thay đổi phương thức quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.
"Mục tiêu không phải đưa văn hóa từ đời thực lên màn hình rồi dừng lại ở đó, mà phải giúp văn hóa quay trở lại đời sống mạnh mẽ hơn", tiến sĩ Đăng Khoa nói.
Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa cũng cho rằng số hóa di sản vật thể và phi vật thể đòi hỏi những cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau.
Phải có dữ liệu chuẩn
Các chuyên gia cũng chỉ ra rằng công nghệ không phải là lời giải duy nhất. Tiến sĩ Mã Thanh Cao cho rằng trước khi số hóa, điều quan trọng là phải nghiên cứu đầy đủ về từng di sản.
Nếu chỉ quét hình ảnh rồi đưa lên Internet mà thiếu câu chuyện, bối cảnh lịch sử hay giá trị văn hóa phía sau, dữ liệu sẽ rất khó tạo sức hút. Bà đề xuất các đơn vị quản lý cần phối hợp chặt chẽ với viện nghiên cứu và trường đại học để xây dựng nguồn dữ liệu khoa học trước khi tiến hành số hóa.
Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa nhận định khoảng trống lớn hiện nay nằm ở nhận thức, bộ tiêu chuẩn dữ liệu và hạ tầng số. TP.HCM cần sớm xây dựng quy chuẩn chung để các đơn vị có thể kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu thay vì phát triển riêng lẻ.
"Cộng đồng chính là chủ thể của di sản. Khi cộng đồng được tạo điều kiện tham gia, việc số hóa mới thực sự bền vững", ông nhấn mạnh.
Bảo tàng Lịch sử TP.HCM thường xuyên tổ chức trưng bày chuyên đề thu hút du khách - Ảnh: BTCC
Biến dữ liệu thành nguồn lực phát triển
Ở góc độ kinh tế số, tiến sĩ Trần Quý - Viện trưởng Viện Phát triển kinh tế số Việt Nam, cho rằng giá trị của số hóa không nằm ở việc tạo ra bao nhiêu dữ liệu, mà ở khả năng chuyển dữ liệu thành giá trị thực.
Theo ông, dữ liệu văn hóa cần được khai thác theo bốn tầng giá trị gồm: bảo tồn, quản trị, trải nghiệm và phát triển kinh tế.
Để đạt được điều này, thành phố cần xây dựng kiến trúc dữ liệu thống nhất, chuẩn hóa hệ thống chia sẻ, giải quyết vấn đề bản quyền, bảo đảm tính nguyên bản của dữ liệu và hình thành hệ sinh thái kết nối giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp cùng cộng đồng.
Ông nhấn mạnh việc số hóa tạo ra giá trị thực chỉ khi dữ liệu "có tiêu chuẩn, có ngữ cảnh, có khả năng kết nối và khai thác".
