Những 'bảo mẫu' thầm lặng giữa rừng Cúc Phương

Một buổi sáng đầu tháng 8, anh Đinh Ngọc Quỳnh lom khom bên khu chuồng của những chú voọc chà vá chân nâu. Anh vừa xịt rửa nền chuồng, thay thức ăn mới. Hai mẹ con nhà voọc thấy lá non liền sà xuống, thoăn thoắt chuyền cành rồi ngồi ăn ngon lành.

Béo và Mafia - hai số phận tại Cúc Phương

Anh Quỳnh làm việc ở Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp - Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) khoảng 2 năm nhưng đã quen với công việc chăm sóc những "người bạn" đặc biệt này. Mỗi "người bạn" được đưa về đây đều mang theo một câu chuyện. Có câu chuyện kết thúc bằng ngày trở lại rừng, nhưng cũng có câu chuyện mà cánh cửa rừng vĩnh viễn khép lại.

Trong khu chuồng, anh Quỳnh chỉ cho chúng tôi một chú voọc có màu sắc sặc sỡ, thân hình to lớn, với cái bụng căng tròn. Đó là bạn "Béo". Béo được đưa về trung tâm từ khi còn nhỏ, không có bố mẹ. Ngày mới tới, nó ốm yếu, còi cọc. Nhờ được chăm sóc, con vật dần khỏe mạnh, phát tướng. Thế là cái tên Béo ra đời.

"Béo được giải cứu từ một gia đình ở tận miền Trung, khi đến trung tâm cơ thể bị suy nhược, ốm yếu tưởng như không thể sống được. Do trong thời gian nuôi nhốt, chủ nhà không biết đây là voọc, cứ tưởng bạn ấy là khỉ nên có gì cho nó ăn cái đó, kể cả ăn cơm. Trong khi thức ăn chính của bạn ấy là lá cây và hoa quả chát.

Nhờ kịp thời được giải cứu, dưới sự cố gắng của bác sĩ thú y và sự chăm sóc tận tình của nhân viên trung tâm, bạn ấy đã vượt qua và nhanh chóng phục hồi. Từ đó cán bộ trung tâm mới đặt cho bạn ấy cái tên "Béo", với mong muốn rằng bạn ấy sẽ ngày càng béo tốt, khỏe mạnh hơn", ông Phạm Phú Cường, cán bộ Vườn quốc gia Cúc Phương, chia sẻ.

Các “bảo mẫu” chuẩn bị bữa ăn cho linh trưởng - Ảnh: THÀNH NAM

Sau khi được chăm sóc, phục hồi, Béo đã lấy lại bản năng sinh tồn hoang dã. Tuy nhiên trung tâm quyết định giữ bạn ấy ở lại để ghép đôi, nhân nuôi sinh sản, phục vụ công tác bảo tồn loài. 

"Hiện bạn ấy đang được ghép đôi, sinh sống cùng "hai chị" rất vui vẻ. Những chú voọc con sau khi được sinh ra, trung tâm sẽ huấn luyện rồi tái thả các bạn ấy về rừng nhằm khôi phục loài này ngoài tự nhiên", ông Cường nói.

Theo ông Cường, voọc chà vá chân nâu, còn được mệnh danh là "nữ hoàng" của các loài linh trưởng nhờ sở hữu bộ lông ngũ sắc rực rỡ, vẻ đẹp độc đáo và sự quý hiếm bậc nhất trong tự nhiên. Chúng đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng rất cao.

Anh Đinh Ngọc Quỳnh, nhân viên chăm sóc linh trưởng, đang đưa thức ăn cho 2 mẹ con voọc chà vá ngũ sắc (voọc chà vá chân nâu) - Ảnh: THÀNH NAM

Cũng được giải cứu từ quá trình nuôi nhốt và được giữ lại tại trung tâm, nhưng chú vượn Mafia lại có một cuộc đời rất khác so với bạn "Béo".

Năm 2018, khi lực lượng công an bắt giữ ông trùm ma túy Triệu Ký Voòng ở Lạng Sơn, trong quá trình khám xét căn biệt thự, ngoài lượng lớn ma túy, cơ quan chức năng còn phát hiện một chú vượn đen má trắng được nuôi nhốt riêng biệt ở tầng 9.

Do xuất thân từ nhà ông trùm ma túy, nó được đặt cho cái tên rất đặc biệt - Mafia. Ngày mới về trung tâm Mafia luôn u buồn, chỉ ngồi thu mình ở góc chuồng. Các chuyên gia lúc đó đã vô cùng lo lắng, bởi nó từng được nuôi như thú cưng trong môi trường có ma túy, liệu có thể bị ảnh hưởng bởi chất gây nghiện.

May mắn, kết quả xét nghiệm sau đó xác định Mafia không bị nghiện ma túy. Tuy nhiên nó lại bị nhiễm vi rút viêm gan B. Dù được chăm sóc, phục hồi và khỏe mạnh trở lại, cánh cửa trở về rừng của nó lại không thể mở ra. Bởi theo các nhân viên tại đây, nếu được tái thả về tự nhiên, Mafia có thể lây bệnh cho những con đồng loại khác.

Các loài linh trưởng đang được cứu hộ, bảo tồn tại Cúc Phương - Ảnh: THÀNH NAM

"Do bị nuôi nhốt, sống chung với con người lâu nên thời gian đầu Mafia thường bị stress, có lúc lên cơn 'tăng động'. Chăm sóc bạn ấy khi đó khá khó khăn", chị Lương Thị Phương, người nhiều năm chăm sóc Mafia, cho hay.

Để Mafia có một cuộc sống dễ chịu hơn, trung tâm đã ghép Mafia với Polly - một chú vượn cũng từng có số phận tương tự. Polly mồ côi mẹ từ nhỏ. Dù năm nay đã ngoài 30 tuổi, Polly vẫn hay mút ngón chân, ngón tay như những đứa trẻ.

"Khi ghép đôi, có bạn chơi cùng, chúng dần thân nhau, Mafia cũng bớt stress. Mỗi ngày, Mafia có bốn bữa ăn, gồm ba bữa chính, một bữa phụ và thường xuyên được bác sĩ thú y kiểm tra sức khỏe.

Không thể trở về rừng, Mafia được sống trong môi trường bán tự nhiên, thoáng đãng và mang trong mình trọng trách "đại sứ bảo tồn", với mong muốn truyền thông điệp, nhắc nhớ tới cộng đồng về bóng tối của nạn buôn bán động vật hoang dã", chị Phương chia sẻ.

Chú vượn Mafia - một cá thể vượn có câu chuyện rất đặc biệt - Ảnh: THÀNH NAM

Băng rừng tìm lá cho những "đứa con" đặc biệt

Nếu chăm sóc linh trưởng là công việc cần sự kiên nhẫn thì tìm thức ăn cho chúng lại là công việc đòi hỏi sức khỏe và cả sự am hiểu về rừng. Có những ngày, anh Quỳnh cùng các đồng nghiệp đi cả chặng đường khoảng 50km để tìm lá.

Với các loài linh trưởng, chúng có thể ăn tới 180 loại lá rừng, nhưng quanh Vườn quốc gia Cúc Phương chỉ khoảng 50 loại phù hợp với khẩu phần của chúng. Mỗi ngày, 14 loài linh trưởng tại trung tâm tiêu thụ tổng cộng khoảng 5 tạ lá cùng 1 tạ củ, quả như cà rốt, bí, ngô, khoai lang...

"Rừng ngày càng thu hẹp nên việc tìm thức ăn cũng khó khăn hơn. Vào rừng không phải cứ thấy lá là hái, mà phải biết cây nào linh trưởng ăn được, lá nào đến độ có thể hái. Hôm nay cho các bạn ấy ăn lá này, thì ngày mai phải đổi bữa, anh em lại phải tìm tới những cánh rừng khác để tìm lá", anh Quỳnh nói.

Những bó lá khi mang về trung tâm sẽ được phân loại, chia thành từng phần vừa đủ cho mỗi bữa. Mỗi loài lại có khẩu phần riêng, bởi thức ăn phù hợp với loài này có thể không tốt cho loài khác, thậm chí ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa.

"Voọc chủ yếu ăn lá, trong khi vượn, cu li lại thích củ, quả. Ngay trong nhóm ăn lá, mỗi loài cũng có sở thích khác nhau. Chẳng hạn như voọc ngũ sắc rất thích ăn lá xoài, nhưng voọc Cát Bà, voọc Hà Tĩnh lại ăn rất ít", chị Phương chia sẻ.

Đến giờ ăn, chuồng nuôi được vệ sinh, thức ăn cũ được dọn đi, những phần thức ăn mới lại được mang vào. Công việc cứ thế được những nhân viên tại đây lặp lại mỗi ngày, âm thầm như một nhịp sống giữa đại ngàn.

Bạn “Béo” - chú voọc ngũ sắc cũng có một cuộc đời giống Mafia - Ảnh: THÀNH NAM

Hơn 30 năm hoạt động, Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp Vườn quốc gia Cúc Phương đã tiếp nhận, cứu hộ hàng trăm linh trưởng.

Theo ông Phạm Phú Cường, khoảng 60% số linh trưởng được cứu sống, phục hồi và tái thả về tự nhiên; khoảng 30% không thể qua khỏi và khoảng 10% dù được cứu sống nhưng vĩnh viễn không thể trở lại rừng.

"Những người làm cứu hộ ở đây đã quá quen với những con linh trưởng mình đầy thương tích, có con cụt tay, có con cụt chân, có con mù mắt, thậm chí có con viên đạn vẫn còn găm trong cơ thể. 

Có những con bị đặt bẫy, săn bắt, thương tích rất nặng. Có trường hợp bị những kẻ buôn bán ướp đá, tiêm thuốc mê để vận chuyển. Độc ác hơn, chúng còn nhồi bột đá, bột xi măng vào bụng để tăng trọng lượng khi bán.

Với những trường hợp như thế, ngay cả khi sống sót, chúng cũng không bao giờ trở lại được với rừng. Các bạn ấy sẽ được giữ lại, chăm sóc trong khu bán tự nhiên hoặc khu giáo dục, tham quan để nhắc nhở chúng ta về những gì con người có thể gây ra cho chúng", ông Cường chia sẻ.

Khách nước ngoài tham quan khu cứu hộ linh trưởng - Ảnh: THÀNH NAM

Với anh Quỳnh, chị Phương và những người đang làm công việc "bảo mẫu" ở Cúc Phương, điều khiến họ vui, hạnh phúc nhất là được thấy những chú linh trưởng sau khi cứu hộ, phục hồi sức khỏe trở về rừng xanh - về nơi chúng vốn thuộc về.