Ngồi bệt trên chiếc chiếu cói trải giữa sân tại Hội chợ triển lãm hàng công nghiệp nông thôn tiêu biểu tỉnh Thanh Hóa bện những sợi cói lại với nhau là một cụ già mái tóc bạc trắng.
Dù lớn tuổi, nhưng bàn tay cụ vẫn thoăn thoắt, đôi mắt tinh anh, khuôn mặt tươi tắn vừa bện cói cụ vừa trò chuyện với khách hàng tới tham quan. Đó chính là nghệ nhân ưu tú Trần Thị Việt (75 tuổi), Giám đốc Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang, có địa chỉ tại xã Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Chia sẻ với PV Người Đưa Tin, cụ Việt kể, Nga Sơn là vùng đất từ lâu nổi tiếng với nghề trồng cói, dệt chiếu và sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ. Thời kỳ bao cấp, khi sản xuất hàng hóa chưa phát triển, chiếu cói Nga Sơn đã có mặt ở mọi miền đất nước. Khi lên 5-6 tuổi, cụ đã theo mẹ ra đồng trồng, thu hoạch cói và dệt chiếu mưu sinh. Kể từ đó, cái duyên, cái nợ với nghề cói vận vào người cụ. Làng dệt chiếu Nga Sơn có hàng trăm gia đình làm nghề, cây cói đã giúp người nông dân vượt qua khó khăn thời bao cấp.
Nghệ nhân ưu tú Trần Thị Việt, người đưa các sản phẩm thủ công được sản xuất từ cây cói Nga Sơn xuất khẩu sang các nước Châu Âu, Nhật Bản thu về hàng triệu USD.
Những năm 90 của thế kỷ XX trở về trước, chiếu cói Nga Sơn được xuất khẩu sang Liên Xô và Đông Âu. Khi Liên Xô tan rã, thị trường bị đứt đoạn, hàng không xuất đi được, làng nghề trở nên ảm đạm. Không chịu mất nghề, bà Việt và người dân Nga Sơn tìm cách đưa chiếu cói và các sản phẩm từ cây cõi xuất sang thị trường Trung Quốc.
Theo bà Việt, thị trường Trung Quốc thời điểm này dễ tính, nhưng giá thành thu mua thấp, khiến nhiều người không mặn mà theo nghề.
Không chịu bó tay, năm 2001, Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang quyết định đầu tư vốn mua sắm máy móc, xây dựng nhà xưởng, để mở rộng sản xuất. Ngoài những chiếc chiếu quen thuộc, cơ sở phát triển thêm thảm trải sàn, túi xách, giỏ đựng đồ, sản phẩm trang trí với đầy đủ mẫu mã, màu sắc, kiểu dáng và công năng phù hợp hơn với thị hiếu khách hàng để tìm đường xuất khẩu sang Nhật Bản, các nước Châu Âu.
Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ làm từ cây cói của Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang.
"Các nước phát triển họ thích sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường, nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên như cây cói, bèo, dây chuối, rơm. Thời gian đầu, việc tìm kiếm khách hàng gặp rất nhiều khó khăn, nhưng khi mình đi hội chợ, họ biết và tìm đến đặt hàng. Họ đặt cái gì thì mình làm cái đó, theo nhu cầu của họ", Nghệ nhân ưu tú chia sẻ.
Dù đã 75 tuổi, giám đốc công ty, nhưng cụ Việt chưa bao giờ nghỉ tay để làm "bà chủ". Hàng ngày cụ vẫn cùng với bà con bện cói, qua bàn tay khéo léo của người thợ đã tạo ra những sản phẩm thủ công đẹp mắt.
"Nghề thủ công khác với các nghề khác, mình phải làm để vừa dạy nghề cho bà con, vừa đúc rút kinh nghiệm. Mình làm thì người ta mới làm theo, làm quen tay quen việc, làm cho nó khỏe", cụ Việt vui vẻ nói.
Bà Việt nhớ lại, những năm 2020 – 2022, cao điểm mỗi năm Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang xuất các sản phẩm thủ công truyền thống có nguồn gốc từ cói, bèo dâu tây, rơm, dây chuối sang thị trường Nhật Bản và Châu Âu thu về gần 4 triệu USD.
Sản xuất hàng chuẩn bị xuất khẩu sang Nhật Bản.
Vừa bện những sợi cói lại với nhau theo đơn hàng xuất khẩu đi Nhật Bản, bà Việt vừa lý giải cho PV về công dụng của sản phẩm. "Đây là hàng trang trí tâm linh bên họ. Họ đặt về bán cho người ta thờ cúng vào dịp lễ, tết giống như rằm tháng 7 hay tết ở bên mình. Khi thờ xong thì họ đốt đi. Họ chỉ sử dụng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, thân thiện với môi trường", cụ bà chia sẻ.
Những sản phẩm thủ công truyền thống có nguồn gốc từ cây cói, bèo lục bình ...
Theo nghệ nhân ưu tú, sau đại dịch Covid – 19, trên toàn cầu xảy ra tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng. Cây cói và mặt hàng thủ công truyền thống cũng không ngoại lệ, giá nguyên liệu và dịch vụ tăng, lợi nhuận thấp hoặc thua lỗ. Từ đó, doanh nghiệp sản xuất hàng thủ công gặp nhiều khó khăn.
Năm 2021, chiếu cói Việt Trang được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia. Hiện tại, Công ty TNHH xuất khẩu Việt Trang tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 20 lao động nông nhàn, với mức thu nhập khoảng 6 triệu đồng/tháng.
"Dù không giàu có những nhờ cây cói mà tôi cũng nuôi được 5 người con ăn học. Hiện tại chúng đã về làm cùng với tôi để giữ và phát triển nghề. Thu nhập dù không cao, nhưng các chị em lớn tuổi có công ăn việc làm ổn định" cụ Việt nói.
Trao đổi với PV, ông Lê Ngọc Khánh, Chủ tịch UBND xã Nga Sơn cho biết, Công ty Công ty TNHH xuất khẩu Việt Trang của nghệ nhân ưu tú Trần Thị Việt làm một trong những doanh nghiệp tiêu biểu tại địa phương chuyên sản xuất các mặt hàng thủ công xuất khẩu. Ngoài việc tạo ra các sản phẩm thủ công truyền thống từ cây cói để xuất khẩu, công ty còn giải quyết công ăn việc làm cho một lực lượng lao động tại địa phương.
