Mua nông thủy hải sản từ nông dân: Chứng minh nguồn gốc hàng hóa như thế nào?

Các thương lái nhỏ lẻ ở Cà Mau vận chuyển tôm cua đi TP.HCM - Ảnh: THANH HUYỀN

Tuổi Trẻ giới thiệu ý kiến của chuyên gia, cơ quan chức năng, luật sư và người dân xung quanh vấn đề này.

* Luật sư Nguyễn Thanh Đạm (Đoàn luật sư TP.HCM):

Cần hướng dẫn thương lái cách lập các bảng kê về nguồn gốc hàng hóa

Với các doanh nghiệp, khi thu mua sản phẩm trực tiếp từ người dân chỉ sản xuất không kinh doanh và không có hóa đơn thì phải lập bảng kê hàng hóa, dịch vụ không có hóa đơn theo mẫu 02 thông tư 20 năm 2026 của Bộ Tài chính về quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp và nghị định 320 năm 2025. 

Bảng kê có đầy đủ thông tin về họ, tên, địa chỉ, số căn cước, số điện thoại của người bán, tên, số lượng đơn giá và tổng giá trị của hàng hóa, dịch vụ.

Bảng kê phải có chữ ký của người lập bảng kê và đại diện doanh nghiệp (hoặc người được doanh nghiệp ủy quyền). Nếu số lượng hàng hóa mua từ nông dân số lượng nhiều thì doanh nghiệp có thể lập hợp đồng mua bán, có chứng từ giao nhận hàng hóa… 

Thường thì các loại giấy tờ này được coi là giấy tờ chứng minh nguồn gốc hàng hóa do doanh nghiệp lập ban đầu và cũng là giấy tờ chứng minh tính hợp pháp của hàng hóa.

Theo nghị định 39 năm 2007 về hoạt động thương mại độc lập một cách thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh, cá nhân buôn bán rong (buôn bán dạo) không thuộc đối tượng phải đăng ký kinh doanh. 

Để chứng minh nguồn gốc hàng hóa khi lưu thông trên đường, các thương lái cũng có thể áp dụng bảng kê mua bán hàng như trên của doanh nghiệp, hoặc chỉ đơn giản là sổ thống kê ghi chú việc mua bán hàng với người dân có ghi cụ thể số hàng, tên, địa chỉ người bán.

Hiện tại, giao thông thuận tiện, thương lái, người bán buôn có điều kiện thu mua ở một nơi và chở hàng đi bán lại ở nơi khác cách vài trăm đến cả ngàn cây số. Vì vậy các cơ quan quản lý cần có hướng dẫn cụ thể cách tạo lập các loại sổ sách, giấy tờ chứng minh nguồn gốc hàng hóa thu mua để người dân yên tâm.

* Ông Phạm Ngọc Hùng (chuyên gia kinh tế chống hàng giả, hàng nhái và bảo vệ thương hiệu):

Quy định rõ ràng danh mục, số lượng hàng hóa cần hóa đơn

Với hàng hóa xuất khẩu chính ngạch có yêu cầu rõ về nguồn gốc xuất xứ, mã số vùng trồng thì người trồng, thương lái tuân thủ tốt. Nhưng với nhóm sản phẩm là nông sản hoặc những sản phẩm không phổ biến thì việc mua bán thường là tự phát, người mua và người bán không mấy để ý đến việc ghi chép chi tiết hoặc viết hóa đơn.

Hiện nay, danh mục hàng hóa yêu cầu những hóa đơn, chứng từ hay giấy tờ ra sao là chưa rõ ràng. Mặt hàng nào phải qua doanh nghiệp để có hóa đơn đầu vào, chưa có quy định mặt hàng nào chỉ cần bảng kê hay hóa đơn mua bán thông thường. 

Vậy nên các cơ quan chức năng có thể áp dụng nhiều cách hiểu và vận dụng quy định khác nhau trong quá trình xử lý. Việc này gây khó khăn cho người dân đi thu mua tự phát, nhỏ lẻ.

Ví dụ như xác ve sầu, nếu xem đó là nguyên liệu từ thiên nhiên của một loài côn trùng được mua bán thương mại đơn thuần thì sẽ quản lý khác với việc sản phẩm này sử dụng làm nguyên liệu thuốc. Như vậy khi vận chuyển và buôn bán, sử dụng vào mục đích như làm thuốc lại yêu cầu chặt chẽ hơn, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, có hóa đơn chứng từ...

Vì vậy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế... cần quy định cụ thể rõ ràng danh mục các mặt hàng, sản phẩm, các loại, mức độ thu mua bao nhiêu, khối lượng thế nào thì được xác định là mua bán nhỏ lẻ, tự phát, bao nhiêu là mua bán thương mại.

Về nguyên tắc khi thực hiện bất kỳ giao dịch, hoạt động nào thì người dân đương nhiên phải nắm bắt và hiểu biết về các quy định pháp luật có liên quan. Nhưng không phải người dân nào cũng am hiểu nên thực tế xảy ra những chuyện người dân vô tình thu mua, buôn bán, trồng, nuôi hoặc vận chuyển các loại sinh vật, cây trái, sản phẩm thuộc nhóm cần bảo tồn, quý hiếm.

Khi đó nếu cứ chiếu theo quy định để xử phạt thì đúng nhưng chưa đủ. Các cơ quan chức năng, nhất là địa phương cần tuyên truyền pháp luật sâu hơn, rộng hơn đến người dân.

* Ông Trần Hữu Nghị (Phó chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Cà Mau):

Có nhiều cách để xác minh nguồn gốc hàng hóa

Quy định yêu cầu hàng hóa lưu thông trên thị trường phải nhãn hàng hóa đầy đủ, giấy tờ chứng minh nguồn gốc như hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ hoặc các giấy tờ liên quan. Nếu chủ hàng chưa xuất trình được đầy đủ hồ sơ tại thời điểm kiểm tra, lực lượng chức năng có thể tạm giữ hàng hóa để xác minh. 

Sau khi xác định nguồn gốc hợp pháp, hàng hóa sẽ được hoàn trả. Quy định này nhằm ngăn chặn hàng giả, hàng lậu, hàng không rõ xuất xứ hoặc hàng hóa khai thác, mua bán trái phép....

Thương lái thu mua trực tiếp nông sản, thủy sản từ hộ dân để vận chuyển đi tiêu thụ thì có thể sử dụng bảng kê theo quy định. Nếu người thu mua đã đăng ký, có đóng thuế thì bảng kê cũng được xem là căn cứ để chứng minh nguồn gốc hàng hóa. 

Tuy nhiên, với trường hợp hàng hóa được mua đi bán lại qua nhiều khâu trung gian, hồ sơ phải đầy đủ hơn, gồm hóa đơn và các chứng từ liên quan.

Đối với các loại sản vật tự nhiên cần làm rõ đó là sản phẩm do người dân nuôi trồng, sản xuất hay là hàng hóa được khai thác ngoài tự nhiên. Với các sản phẩm khai thác từ tự nhiên, người vận chuyển phải chứng minh được nơi khai thác, thu hoạch hoặc giấy tờ liên quan. Nếu không chứng minh được nguồn gốc, hàng hóa có thể bị xếp vào diện không rõ xuất xứ.

* Ông Dư Thái Bình (Công ty TNHH Dư Thái Bình, Cà Mau):

Mua hàng lẻ có thể sử dụng bảng kê viết tay

Hàng hóa lưu tại kho hay lưu thông trên đường đều có hóa đơn bán lẻ, hóa đơn đầu vào và phiếu xuất kho khi vận chuyển. 

Riêng đối với mặt hàng cua, tôm, cá, ốc mua của người dân tự nuôi hoặc bắt ở thiên nhiên thì hoạt động mua bán lâu nay chủ yếu sử dụng bảng kê viết tay khi giao dịch.

Với các thương lái thu mua trực tiếp từ nông hộ có đăng ký kinh doanh, đóng thuế môn bài theo quý thì thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định (thuế môn bài tính theo quý). 

Khi kiểm tra trên đường, lực lượng quản lý thị trường thường đối chiếu theo bảng kê là được.