Người cao tuổi tham gia các hoạt động tại Trung tâm sinh hoạt người cao tuổi Genki, phường Tân Mỹ, TP.HCM - Ảnh: H.K.
Trong bối cảnh dân số già hóa, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu chuyển tư duy từ "gánh nặng" sang "cơ hội", coi đó là "kinh tế bạc".
Chuyển từ "gánh nặng" sang "cơ hội"
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Trương Xuân Cừ, Phó chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, cho rằng "kinh tế bạc" có ba trụ cột chính. Thứ nhất là nhu cầu hoạt động dịch vụ của khoảng 17 triệu người cao tuổi ở Việt Nam và đây là thị trường lớn, đặc biệt.
Thứ hai, nhu cầu về phát triển các dịch vụ chăm sóc về y tế, sức khỏe, tinh thần (đặc biệt khoản chi cho chăm sóc y tế rất lớn và hiện nay đã có nhiều thay đổi về công nghệ để phục vụ). Thứ ba là vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tham gia phát triển kinh tế.
Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay có 70% giáo sư là người cao tuổi, 50% phó giáo sư là người cao tuổi, 9 triệu người cao tuổi vẫn đang lao động sản xuất và 400.000 người cao tuổi là các chủ doanh nghiệp, chủ hộ sản xuất kinh doanh, chủ trang trại...
"Nguồn lực về người cao tuổi hiện nay rất lớn, do vậy cần phải có xây dựng chiến lược với cơ chế, chính sách toàn diện, đồng bộ để khai thác", ông Cừ nhấn mạnh.
Ông Cừ dẫn số liệu thống kê cho thấy Việt Nam có khoảng 300 cơ sở dưỡng lão, với số người được chăm sóc khoảng 13.000 người.
Song đây là con số rất thấp, mới đạt 0,07% tổng số người cao tuổi. Trong khi ở nhiều nước, con số này đạt 5 - 7% tổng số người cao tuổi.
Đặc biệt ở Nhật Bản năm 2023, theo thống kê có hơn 30 triệu người cao tuổi và có tới 256.000 cơ sở dưỡng lão. "Điều này để nói lên các cơ sở dưỡng lão, kể cả chăm sóc toàn diện, chăm sóc ban ngày của Việt Nam còn đang hết sức khiêm tốn", ông Cừ nói.
Nhiều người cao tuổi tìm thấy những người bạn, tìm thấy sự sẻ chia và những tâm sự tuổi già ở một viện dưỡng lão tại Hà Nội - Ảnh: NAM TRẦN
Thay đổi từ nhận thức đến chính sách
Để thúc đẩy "kinh tế bạc" phát triển, quan trọng nhất, theo ông Trương Xuân Cừ, phải đổi mới nhận thức của toàn xã hội về người cao tuổi không phải là "gánh nặng" mà người cao tuổi phải trở thành nguồn lực để phát triển đất nước.
Thứ hai, Đảng, Nhà nước cần sớm ban hành các cơ chế, chính sách, định hướng cụ thể để phát triển "kinh tế bạc".
Trong đó cần thay đổi chính sách về tín dụng với người cao tuổi. Ông chỉ ra lâu nay vẫn quy định những người ngoài tuổi lao động không được vay vốn, điều nay đã gây khó cho những người cao tuổi tham gia các hoạt động kinh tế. Vì vậy cần sớm xem xét, đưa ra các chính sách phù hợp.
Thêm vào đó, ông cho hay cần có chính sách khuyến khích, động viên những người cao tuổi, nhất là các nhà khoa học, nghiên cứu, quản lý đã nghỉ hưu để mở ra môi trường mới để họ cảm thấy muốn được cống hiến.
Nhất là trong bối cảnh tuổi nghỉ hưu đã tăng, nếu không có cơ chế phù hợp để sử dụng hiệu quả đội ngũ này, xã hội sẽ đối mặt với nguy cơ lãng phí một nguồn chất xám lớn.
Ông nhắc lại năm 2023, Trung Quốc đã phê duyệt đề án "kinh tế bạc". Và Chương trình hành động thực hiện nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã giao Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương chủ trì xây dựng đề án phát triển "kinh tế bạc" tại Việt Nam.
Đồ họa: T.ĐẠT
Thu hút kinh tế tư nhân, giảm thuế, sửa luật
Đại biểu Phan Đức Hiếu, ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng việc hoàn thiện chính sách tập trung cả về phía cung và cầu. Đầu cung, cần mở rộng cơ hội thúc đẩy dịch vụ liên quan.
Coi đây là chìa khóa để thu hút khu vực kinh tế tư nhân tham gia vào các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, tài chính, nghỉ ngơi, giải trí... như là phát triển các quỹ hưu trí tự nguyện, viện dưỡng lão, nhà dưỡng lão...
Phía cầu, ông cho rằng cần tăng cường năng lực tài chính và khả năng chi tiêu cho người cao tuổi. Có thể áp dụng chính sách giảm trừ thuế thu nhập cá nhân với người lao động về khoản chi phí chăm sóc cha mẹ già tại các trung tâm, viện dưỡng lão.
Tiếp theo đó cần có nhóm chính sách mở rộng cơ hội tham gia hoạt động kinh tế cho người cao tuổi như việc giảm thuế thu nhập cá nhân cho người cao tuổi còn đi làm.
Đồng thời cần rà soát và điều chỉnh các quy định về lao động để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp khi tuyển dụng và sử dụng lao động là người cao tuổi, tránh các quy định quá ngặt nghèo, không cần thiết và không phù hợp và khó cho doanh nghiệp trong trường hợp muốn tuyển dụng người cao tuổi làm việc.
Về hạ tầng xã hội, ông cho hay cần đầu tư vào hạ tầng đồng bộ, dễ tiếp cận cho người cao tuổi từ giao thông đến nhà ở...
Về cách làm, ông Hiếu đề xuất Chính phủ cần sớm rà soát và sửa đổi Luật Người cao tuổi để phù hợp với bối cảnh mới, đồng thời sớm xây dựng các chương trình để hiện thực hóa Chiến lược quốc gia về người cao tuổi trong kỷ nguyên mới, lồng ghép vào tất cả các chính sách kinh tế - xã hội, từ vĩ mô đến vi mô.
Nguồn: Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024-2074 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính công bố) - Đồ họa: T.ĐẠT
Trung tâm chăm sóc người cao tuổi phải bù lỗ
Những năm gần đây, các mô hình chăm sóc người cao tuổi ngoài gia đình đang dần xuất hiện tại Việt Nam. Tuy nhiên thực tế triển khai cho thấy đây vẫn là một lĩnh vực nhiều thách thức, đặc biệt với các đơn vị tư nhân.
Sau hai năm ra mắt Trung tâm sinh hoạt và chăm sóc người cao tuổi Genki House (Phường Tân Mỹ, TP.HCM), bà Nguyễn Thị Kiều Oanh, nhà sáng lập, Công ty TNHH Năng lượng sống - Genki, cho biết dù không phải chịu phí mặt bằng nhưng trung tâm vẫn phải bù lỗ mỗi tháng để duy trì.
Genki House là một tổ hợp chăm sóc người cao tuổi bán trú tại TP.HCM theo đuổi hướng đi riêng: hỗ trợ trị liệu không dùng thuốc.
Trung tâm này xây dựng chương trình có mục tiêu rõ ràng là nâng cao thể lực, trí lực cho người cao tuổi với phòng khám và hỗ trợ điều trị các chức năng vận động... nhằm giúp ngăn ngừa tình trạng sa sút trí tuệ cùng nhiều hoạt động chăm sóc sức khỏe và tinh thần.
Mô hình được đầu tư bài bản với trang thiết bị hiện đại, thậm chí có cả phòng khám y học cổ truyền, hồ bơi và dịch vụ đưa đón, nhưng sau gần hai năm hoạt động, trung tâm chỉ duy trì khoảng hơn 10 hội viên thường xuyên, thấp hơn rất nhiều so với công suất kỳ vọng 50 - 70 người.
Nguyên nhân lớn nhất, theo người trong cuộc, nằm ở nhận thức xã hội. Theo bà Oanh, thực tế là người cao tuổi thường không muốn rời khỏi môi trường quen thuộc trong xóm, khu phố trong khi các thành viên trong gia đình vẫn chưa xem giới thiệu người thân đến trung tâm là nhu cầu thiết yếu.
"Về mức độ chi trả, các cụ thì thích miễn phí (chi phí hiện tại dao động từ 5 - 18 triệu đồng/tháng tùy gói dịch vụ), gia đình cũng chưa sẵn sàng đóng tiền, dù họ có thể đóng học phí cao cho con học quốc tế, trường tốt. Như vậy, rất khó để duy trì lâu dài", bà Oanh nói.
Từng tham khảo mô hình "kinh tế bạc" ở các nước Nhật Bản, Hàn Quốc, bà Oanh cho rằng những quốc gia này đã phát triển dịch vụ cho người cao tuổi rất thành công là nhờ có sự tham gia chủ động của Nhà nước.
"Cách đây vài chục năm, Nhật Bản cũng giống Việt Nam bây giờ, nhưng họ đã thay đổi nhờ sự vào cuộc của cả xã hội và điều này giảm gánh nặng cho thế hệ tiếp theo rất nhiều", bà Oanh chia sẻ.
* GS NGUYỄN ANH TRÍ (đại biểu Quốc hội khóa XV, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng):
Để đảm bảo "an ninh sức khỏe"
Một vấn đề quan trọng để phát triển "kinh tế bạc" là sức khỏe. Để đảm bảo "an ninh sức khỏe" cho người cao tuổi, có hai khía cạnh.
Thứ nhất cần làm thế nào để người cao tuổi ít bệnh tật, duy trì được sức khỏe và đây cũng là kinh tế. Không có giường nào đắt bằng giường bệnh. Do đó đầu tư cho phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe chủ động chính là đầu tư cho kinh tế.
Thứ hai, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc sức khỏe dành cho người cao tuổi. Đây vừa là nhu cầu thiết yếu, vừa là một lĩnh vực kinh tế tiềm năng. Các mô hình như nhà dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày, hay các khu an dưỡng... đều có thể phát triển mạnh.
Tôi đã từng có dịp nghiên cứu tại Nhật Bản và Hawaii, nơi các mô hình dưỡng lão được tổ chức rất hiệu quả, kéo theo nhu cầu thăm nom của con cháu, qua đó thúc đẩy du lịch và dịch vụ. Việt Nam hoàn toàn có tiềm năng phát triển mô hình này.
Một nhóm anh chị em luôn cùng nhau đi du lịch khi đã về hưu - Ảnh: T.Đ.
Kinh nghiệm đầu tư "kinh tế bạc" của các nước châu Á
* TRUNG QUỐC: theo Bộ Dân chính Trung Quốc cuối năm 2025, nước này có hơn 310 triệu người từ 60 tuổi trở lên - chiếm 22% tổng dân số. Trước tình hình này, Bắc Kinh đã triển khai nhiều biện pháp nhằm thúc đẩy ngành dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và thị trường "kinh tế bạc".
Theo báo Global Times, Trung Quốc tập trung phát triển các doanh nghiệp chăm sóc theo chuỗi, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ, ví dụ như tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây và hệ thống định vị vào theo dõi sức khỏe, cảnh báo an toàn và dịch vụ cá nhân hóa cho người già.
Trung Quốc cũng triển khai bảo hiểm chăm sóc dài hạn toàn quốc, chi trả cho các dịch vụ chăm sóc cơ bản đối với người mất khả năng tự chăm sóc, với nguồn tài chính từ nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Không chỉ dừng ở chăm sóc, nước này còn đẩy mạnh dịch vụ du lịch, thể thao và chăm sóc sức khỏe, khi người cao tuổi hiện chiếm hơn 20% tổng số khách du lịch nội địa tại Trung Quốc. Các hoạt động văn hóa và giải trí dành riêng cho tệp khách hàng lớn tuổi đã tăng hơn 20% vào năm 2025.
* NHẬT BẢN: một trong những quốc gia già hóa nhanh nhất thế giới - đã xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh cho "kinh tế bạc".
Hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn được đầu tư từ sớm - bao gồm bảo hiểm, chăm sóc tại nhà và viện dưỡng lão - và được cải tiến liên tục qua nhiều năm. Nhật Bản còn phát triển mạnh các công nghệ chăm sóc như robot hỗ trợ vận động, thiết bị theo dõi sức khỏe nhằm hỗ trợ người cao tuổi trong sinh hoạt hằng ngày.
Một điểm đáng chú ý là xu hướng kéo dài tuổi lao động. Theo Hãng tin Bloomberg, nhiều doanh nghiệp lớn tại Nhật Bản như Tập đoàn tài chính Mitsubishi UFJ dự kiến tăng tuổi nghỉ hưu từ 60 lên 65 từ năm 2027, nhằm giữ chân nhân tài trong bối cảnh dân số già hóa.
* HÀN QUỐC: đã bước vào xã hội "siêu già" khi hơn 20% dân số trên 65 tuổi. Trước áp lực thiếu hụt lao động và chăm sóc, nước này đẩy mạnh phát triển "AgeTech" (công nghệ thân thiện với người cao tuổi).
Theo báo Chosun Daily, nhiều quận tại thủ đô Seoul đã cung cấp miễn phí robot chăm sóc tích hợp AI cho người già sống một mình.
Các thiết bị này có thể trò chuyện, nhắc uống thuốc, theo dõi sức khỏe và gửi cảnh báo khẩn cấp. Chính quyền cũng xây dựng các "không gian trải nghiệm AI", nơi người cao tuổi có thể tập thể dục, chơi game trí tuệ và học kỹ năng số.
Ngoài ra Hàn Quốc đang xúc tiến chính sách nâng tuổi nghỉ hưu từ 60 lên 65 theo giai đoạn, có thể giúp người lao động lớn tuổi trở thành động lực thúc đẩy nền kinh tế, khi người trên 50 tuổi được dự báo có thể chiếm tới 70% tổng chi tiêu tiêu dùng vào năm 2050, theo báo Korea Joongang Daily.
* THÁI LAN: chính phủ đang xem xét nâng tuổi nghỉ hưu công chức từ 60 lên 65 theo lộ trình dài hạn. Đồng thời các chính sách tập trung vào việc tạo việc làm linh hoạt, đào tạo lại và khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia thị trường lao động. Đặc biệt Thái Lan cũng mở rộng thị trường dịch vụ ở lĩnh vực nhà ở.
Theo báo Nikkei Asia, các mô hình bất động sản cho người già đang bùng nổ. Dự án The Aspen Tree tại Bangkok cung cấp dịch vụ căn hộ cao cấp kèm trung tâm y tế và chăm sóc não bộ, với giá lên tới hàng triệu USD mỗi căn.
Tập đoàn Bangkok Dusit Medical Services cũng đầu tư khoảng 14,4 tỉ baht (hơn 438 triệu USD) xây tổ hợp gồm bệnh viện, khách sạn và khu ở cho người cao tuổi, dự kiến hoàn thành năm 2029.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Kasikorn, thị trường nhà ở, cơ sở chăm sóc và dược phẩm cho nhóm này tại Thái Lan được dự đoán sẽ tăng trưởng mạnh vào cùng năm.
