Tâm lý đám đông trở thành ngành công nghiệp triệu USD - Ảnh: AI
Mỗi khi một đại gia sụp đổ, một ngôi sao dính scandal hay một thương hiệu lớn gặp khủng hoảng, mạng xã hội lại vào đúng một kịch bản: tin xấu lan truyền với tốc độ ánh sáng, meme “chế” phủ ngập newsfeed và những lời mỉa mai gặt hái hàng chục nghìn lượt tương tác.
Khi drama trở thành “mỏ vàng” tương tác
Đằng sau những câu đùa cợt hay dòng bình luận cay đắng ấy không chỉ là sự tò mò hay phẫn nộ, mà là một trạng thái tâm lý đặc biệt được các nhà khoa học gọi tên: Schadenfreude.
Từ Schadenfreude có nguồn gốc từ tiếng Đức, được ghép bởi hai từ đơn: Schaden (có nghĩa là thiệt hại, tổn thất) và Freude (có nghĩa là niềm vui). Thuật ngữ này mô tả chính xác cảm giác vui sướng hay thỏa mãn nội tâm khi chứng kiến người khác gặp thất bại, tai ương hoặc bị hạ bệ.
Dù nghe qua có vẻ tàn nhẫn, các nhà tâm lý học khẳng định đây là một phản ứng tâm lý mang tính phổ quát của con người. Chúng ta sống trong sự so sánh và âm thầm đo đếm vị trí của mình bằng cách nhìn vào người khác. Khi một người ở đỉnh cao bỗng nhiên ngã ngựa, khoảng cách giữa "họ" và "chúng ta" thu hẹp lại trong chớp mắt.
Ta cảm thấy vị thế của mình tốt hơn không phải vì bản thân vừa tiến lên một bước, mà vì người khác vừa rơi xuống một bậc. Để né tránh cảm giác áy náy, bộ não nhanh chóng hợp thức hóa cảm xúc ấy bằng một tấm bình phong đạo đức: "Họ đáng bị như vậy!". Ranh giới giữa đòi hỏi công lý và tận hưởng sự sụp đổ, vì thế, mong manh hơn chúng ta tưởng rất nhiều.
Thuật toán “ăn theo” tâm lý đám đông
Herbert Simon, nhà kinh tế học kiêm tâm lý học nổi tiếng người Mỹ - người từng đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1978 với những nghiên cứu tiên phong về lý thuyết quyết định và trí tuệ nhân tạo - từng đưa ra một nhận định: trong một thế giới bội thực thông tin, sự chú ý của con người là tài nguyên khan hiếm nhất.
Để giành giật tài nguyên khan hiếm ấy, các nền tảng mạng xã hội sử dụng thuật toán như một công cụ tối ưu. Thuật toán không phân biệt đúng sai hay đạo đức. Nó chỉ nhận diện điều gì khiến con người dừng lại lâu hơn, bình luận nhiều hơn và chia sẻ mạnh mẽ hơn.
Những cảm xúc có cường độ cao như tức giận, tò mò và đặc biệt là sự hả hê gần như luôn chiến thắng sự bình tĩnh. Một dòng trạng thái giễu cợt lan truyền nhanh hơn một bài phân tích đa chiều. Sự hả hê, từ một phản ứng tâm lý cá nhân, đã chính thức bị biến thành nguyên liệu đầu vào đắt giá cho ngành công nghiệp truyền thông số.
Trong cuộc cạnh tranh ngày càng khốc liệt về lưu lượng truy cập và doanh thu quảng cáo, mô hình kinh doanh dựa trên lượt xem đã tạo ra những động lực mới, trong đó tiêu đề gây sốc và những diễn biến kịch tính luôn có lợi thế hơn trong cuộc giành giật sự chú ý của người xem.
Cái bẫy của sự "hả hê phím bấm"
Một xã hội lành mạnh luôn cần sự minh bạch. Doanh nghiệp làm sai phải chịu trách nhiệm, cá nhân vi phạm phải bị xử lý. Tuy nhiên, đòi hỏi trách nhiệm pháp lý khác hoàn toàn với việc tận hưởng sự sụp đổ của một cá nhân hay tổ chức.
Thuật toán hay truyền thông chỉ phản ánh đúng nhu cầu của độc giả. Nếu công chúng không bấm vào những nội dung giễu cợt sẽ chẳng có thuật toán nào ưu tiên chúng. Mỗi nút chia sẻ hay bình luận cợt nhả của chúng ta đều đang được quy đổi thành lượt hiển thị và lợi nhuận quảng cáo cho các nền tảng.
Vì vậy, trước khi bấm "Share" một bài đăng bóc phốt hay đay nghiến thất bại của ai đó, hãy tự hỏi: Bạn đang thực sự đi tìm sự thật, hay chỉ đang tiêu thụ một món hàng cảm xúc để thấy mình bớt yếu thế hơn trong cuộc đời?
