Bước tới đèo Ngang bóng xế tà - Kỳ 5: Mây mưa đánh đổi cuộc trăm năm

Hoành Sơn Quan nhìn từ trên cao - Ảnh: Hội KHLS Hà Tĩnh cung cấp

Đó là Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ, một bậc tài tử hoàng tộc đã "chọn" đèo Ngang làm nơi kết thúc cuộc hành trình đầy trăng gió của mình bằng một cái chết sau phút tột đỉnh lãng mạn.

Cái chết "mây mưa" giữa cung đèo vắng

Lịch sử văn chương Việt Nam có lẽ hiếm có cái chết nào gây ám ảnh và mang tính "giải mật" như cái chết của Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ (1860-1913) diễn ra trên cung đường đèo Ngang.

Theo những ghi chép đầy rung cảm của nhà nghiên cứu Hoàng Trọng Thược và một số tác giả, vào ngày 29 tháng 7 năm Quý Sửu (tức 30-8-1913), trên bước đường vượt đèo Ngang để thăm người thân, Tam Xuyên đã vĩnh viễn nằm lại trong một túp lều vắng giữa mây ngàn. Ông chết vì chứng "thượng mã phong" sau một cuộc tột đỉnh mặn nồng với nàng hầu non Mộng Liên xinh đẹp giữa làn khói thuốc.

Cái chết ấy như một nốt nhạc cao vút, đầy phá cách giữa sự uy nghiêm của Hoành Sơn Quan - nơi vốn được dựng lên để "xét hỏi quân gian" và giữ gìn trật tự trên đường cái quan. 

Tam Xuyên dòng dõi hoàng tộc, thuộc hệ bảy dòng Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu.

Cha ông là đại thần Tôn Thất Phan, người từng gánh vác trọng trách quốc gia khi ký hiệp ước Giáp Thân 1884. Với dòng dõi trâm anh thế phiệt ấy, đáng lẽ Tôn Thất Mỹ phải an phận trong lầu son gác tía nhưng ông lại chọn đèo Ngang làm sân khấu cho "tiết mục hạ màn" đầy kiêu hãnh của đời mình.

Nhân đám tang ông ở Huế, trong số đông đảo tao nhân mặc khách và người yêu văn chương đương thời đến phúng viếng lưu dấu bút tích, cụ Thượng thư Nguyễn Hữu Bài đã để lại câu đối mà đến nay người đời vẫn còn nhắc mãi như một bản tổng kết định mệnh về thân phận Tam Xuyên gắn liền với địa danh này: "Ra Bắc vào Nam, trăng gió đề huề thơ một túi; Lên đèo xuống ải, mây mưa đánh đổi cuộc trăm năm".

Dường như trong phút giây lâm chung của Tam Xuyên, đèo Ngang trở thành ranh giới giữa thực và mộng, giữa cõi nhân gian và chốn bồng lai. Lý do ông có mặt ở đây không chỉ là chuyến hành du thông thường mà bởi đèo Ngang chính là "điểm bản lề" của một đời người chuyên nghề "thả thơ" xuyên Bắc Nam, một lữ khách vĩnh cửu trên con đường thiên lý.

Vang bóng một thời

Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ không chỉ là một nhà thơ, ông là một nhân vật "vang bóng một thời" bước ra từ thực tại để đi vào văn chương của Nguyễn Tuân. Ít ai ngờ rằng vị quan án sát Thanh Hóa lừng lẫy một thời, người từng đỗ cử nhân năm 19 tuổi và giữ những chức vụ quan trọng trong Hàn lâm viện, lại có thể buông bỏ mọi danh lợi để sống cuộc đời của một "ông Phó Sứ" giang hồ.

Nguyễn Tuân trong truyện Đánh thơ đã mô tả cặp vợ chồng Mỹ - Liên như một "lứa đôi tài tử", coi việc xê dịch dọc dải Trung Kỳ như là trẩy chợ, nơi quan Phó Sứ mở túi thơ đố, còn Mộng Liên kề đùi tựa má gảy đàn Nam ai, Nam bằng.

Tính cách của Tam Xuyên là sự tổng hòa của cái "ngông" nghệ sĩ và sự thông tuệ của một trí thức hoàng tộc. Khi bị cách tuột mọi chức hiệu vì những sơ suất nơi quan trường, ông thản nhiên về vườn làm "bạch đinh" mà vẫn cười nhạo đời.

Bài thơ Không răng khi ông được khôi phục hàm Hồng lô tự thiếu khanh vào năm 1910 là minh chứng cho tinh thần trào phúng bậc thầy: "Không răng đi nữa cũng không răng!(*)/ Chỉ có thua người một miếng ăn/ Miễn được nguyên hàm nhai nhóp nhép/ Không răng đi nữa cũng không răng!".

Sự phóng túng của Tam Xuyên chính là một hình thức "vượt biên" về tinh thần. Ông không coi Hoành Sơn Quan là bức tường ngăn cách mà coi đó là điểm tựa thẩm mỹ. Nếu triều đình dùng gạch vồ, đá núi để xây thành thì Mỹ dùng câu đối tự trào để dựng nên một thế giới riêng: "Quốc ngữ một câu, vuốt râu vài sợi; Tổ tôm hai giác, coi hát năm xu".

Hình tượng của ông trong văn Nguyễn Tuân chính là sự kết tinh của vẻ đẹp văn hóa chốn Thần kinh pha trộn với chí khí ngang tàng của kẻ sĩ vùng biên viễn.

Lăng mộ ni sư Thích Nữ Tâm Châu trong khuôn viên chùa Trúc Lâm, Huế cũng chính là cô nàng Mộng Liên cùng Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ - hai nhân vật trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân - Ảnh: THÁI LỘC

Biệt tài "xiếc" chữ

Giá trị văn chương của Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ nằm ở sự thông minh đến "cực đoan", đặc biệt là sở trường ở thể thơ "Tập danh" - một loại hình đòi hỏi người viết phải lồng ghép tên các loài vật, cây trái hoặc quẻ số một cách tự nhiên vào điệu tính Đường luật. Thơ ông không chỉ để đọc mà còn để "thách đấu", để giành lấy những giải thưởng bằng tình yêu và sự ngưỡng mộ.

Người ta vẫn kể về giai thoại ông thắng được "cô Đoài" bán bánh bằng bài thơ tập danh mỗi dòng có tên một quẻ bát quái và một loại bánh: "Vẻ ngọc càng say, rượu ít nồng (bánh nồng)/ Kìa ai vòng khảm (quẻ khảm) đúc hình dung...".

Hay bài thơ giành lấy trái tim nàng tiểu thư Nguyễn Thị Oanh (Mộng Liên) bằng cách lồng ghép tên các mẫu tự và dấu thanh quốc ngữ một cách tài tình: "Vì ai khăng khít nỗi riêng tê (t)/... Sắc sảo câu thơ ít (x) chữ đề/... Giấy rách, khuyên em (m) giữ lấy lề".

Đó là loại nghệ thuật "làm xiếc trên đầu ngọn chữ", thể hiện một trí tuệ sắc sảo và một tâm hồn nhạy cảm trước cái đẹp. Dưới ngòi bút của Tam Xuyên, văn chương không còn là những giáo điều khô cứng mà là những đóa hoa tình nở rộ dọc đường thiên lý. Thơ ông chính là "hành lang di sản" kết nối giữa kinh điển bác học và hơi thở cuộc sống bình dân.

Hôm nay khi đèo Ngang đã lùi vào ký ức hầm xuyên núi hiện đại, câu chuyện về Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ vẫn như một làn sương mỏng lẩn khuất quanh Hoành Sơn Quan và trên cung đèo vắng lững thững thông reo.

Ông chính là "mắt xích tâm hồn" quý giá, nhắc nhở chúng ta rằng: Hoành Sơn không chỉ có đá và lũy mà còn có cả tình yêu, có cả sự hiến dâng trọn vẹn cho văn chương nghệ thuật, như một "mật ngữ" cho đến tận hơi thở cuối cùng. Mộ phần ông dù đã xanh cỏ trên một ngọn đồi ở đất thần kinh nhưng "mảnh tình riêng" của bậc tài tử ấy dường như vẫn lẩn khuất đâu đây giữa non thiêng Hoành Sơn ngàn năm gió thổi.

(*) Tiếng Huế còn có nghĩa "không sao cả"

--------------------------------

Kỳ tới: Để Hoành Sơn Quan thoát cảnh "cô đơn"