Một người đàn ông có hành động khiếm nhã với cô gái "người tượng" trên phố đi bộ Hai Bà Trưng, TP Huế - Ảnh cắt từ clip
Thực tế, không ít hành vi gây phản ứng lại xuất phát từ bệnh lý hơn là ác ý. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở sự cảm thông thì chưa đủ. Quan trọng hơn là xã hội cần có cách nhận diện và quản lý hiệu quả những đối tượng có biểu hiện rối loạn hành vi, để không gian công cộng được an toàn, văn minh.
Không thể biện hộ hành vi lệch chuẩn nào cũng do bệnh lý
Hành vi lệch chuẩn không đơn thuần là vấn đề đạo đức hay ý thức. Trong nhiều trường hợp, nó liên quan đến các rối loạn tâm thần hoặc sự suy giảm khả năng kiểm soát hành vi.
Rối loạn hành vi xã hội thường xuất hiện do suy giảm chức năng vỏ não trước trán - vùng não giúp con người kiểm soát hành vi, đánh giá hậu quả, nhận thức chuẩn mực xã hội và kìm hãm ham muốn tức thời.
Khi vùng này suy yếu do tuổi tác, tổn thương não, lạm dụng chất kích thích hoặc một số rối loạn tâm thần thì con người mất khả năng "tự phanh" trước khi hành động.
Bên cạnh đó, bệnh lý về rối loạn lưỡng cực trong giai đoạn hưng cảm hay tâm thần phân liệt cũng có thể ảnh hưởng đến hành vi xã hội.
Ở một số trường hợp, những hành động lén lút hoặc cố tình tiếp cận cơ thể người khác có thể tạo ra cảm giác kích thích mạnh trong não. Cảm giác này khiến đối tượng dễ lặp lại hành vi theo cơ chế gần giống nghiện, bất chấp chuẩn mực đạo đức hay hậu quả xã hội.
Tuy nhiên cần nhấn mạnh rằng không phải mọi hành vi quấy rối đều có thể được giải thích đơn thuần bằng bệnh lý. Thực tế, có những trường hợp hoàn toàn tỉnh táo nhưng vẫn cố tình thực hiện hành vi lệch chuẩn vì thiếu ý thức tôn trọng người khác, hoặc vì những lệch lạc trong nhận thức đạo đức.
Việc vội vàng gắn nhãn "tâm thần" cho mọi hành vi bất thường có thể dẫn đến hai hệ quả đáng lo ngại: một mặt làm "nhẹ tay" với những hành vi vi phạm chuẩn mực xã hội, mặt khác lại góp phần gia tăng sự kỳ thị đối với những người thực sự đang sống chung với bệnh lý tâm thần.
Vì vậy bản chất của một hành vi cần được đánh giá dựa trên kết luận chuyên môn, thay vì cảm tính cho rằng tâm thần như một cách né tránh trách nhiệm.
Cần làm gì khi bị "làm phiền"?
Nhìn một cách khách quan, phần lớn người có hành vi lệch chuẩn không phải lúc nào cũng mất hoàn toàn khả năng nhận thức. Trong nhiều tình huống, phản ứng kịp thời của cộng đồng có thể giúp ngăn chặn hành vi ngay từ đầu.
Với người rơi vào tình huống bị "làm phiền", điều quan trọng là giữ bình tĩnh, chủ động tạo khoảng cách an toàn và tìm kiếm sự hỗ trợ từ những người xung quanh.
Trong các không gian công cộng như quán ăn, trung tâm thương mại hay phương tiện giao thông, việc lên tiếng hoặc ra tín hiệu cầu cứu thường nhận được sự hỗ trợ nhanh chóng.
Ở góc độ rộng hơn, xã hội cần hình thành văn hóa lên tiếng một cách văn minh.
Khi một hành vi không phù hợp xảy ra, việc nhắc nhở dứt khoát hoặc thông báo cho nhân viên quản lý không gian công cộng có thể giúp tình huống được xử lý kịp thời. Trên thực tế, chỉ một lời nhắc rõ ràng, thái độ kiên quyết hoặc sự hiện diện của nhiều người xung quanh cũng có thể khiến đối tượng dừng lại.
Tuy nhiên việc "cắt cơn" chỉ là giải pháp mang tính tức thời. Về lâu dài, để quản lý hiệu quả những cá nhân có xu hướng hành vi lệch chuẩn, cần có sự kết hợp giữa nhiều yếu tố, trong đó sự đồng hành, quản lý từ phía gia đình đóng vai trò then chốt.
Thực tế cho thấy, không ít gia đình vẫn xem vấn đề sức khỏe tâm thần là điều "khó nói", dẫn đến tâm lý né tránh hoặc buông lỏng quản lý. Trong khi đó, bước đầu tiên cần làm là đánh giá y khoa chính xác, nhằm xác định hành vi có liên quan đến bệnh lý hay không để có hướng can thiệp phù hợp.
Khi biết người thân có hành vi ảnh hưởng đến người khác nhưng vẫn để họ tự do hành động, gia đình vô tình đặt cộng đồng vào tình huống dễ tổn thương. Sự cảm thông dành cho người bệnh không thể đồng nghĩa với việc bỏ qua quyền được an toàn của những người xung quanh.
Với những người mất kiểm soát hành vi, gia đình không nên để họ tự do đi lại ở những môi trường đông người mà không có sự theo dõi. Điều này không nhằm tước đi quyền tự do cá nhân, mà để bảo vệ cả người bệnh lẫn cộng đồng.
Hành vi lệch chuẩn tăng khi người bệnh ở trong trạng thái cô đơn, căng thẳng hoặc thiếu hoạt động có ý nghĩa. Theo đó, gia đình cần duy trì thói quen sinh hoạt rõ ràng, hoạt động thể chất, giao tiếp xã hội lành mạnh và những công việc phù hợp với khả năng của đối tượng.
Ngoài ra gia đình cần phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc các cơ sở y tế để theo dõi diễn biến hành vi và có những can thiệp kịp thời khi cần thiết.
