Trăm năm chợ Tân Định: Bao nhiêu cuộc đời đi qua nơi này

Chợ Tân Định 100 tuổi, tháng 7-2026 - Ảnh: PHẠM VŨ

Từ mấy tháng nay, mặt tiền với kiến trúc tịnh tiến bằng những thanh giật cấp đặc trưng của chợ Tân Định được sơn lại tươi mới như màu nắng, tranh bích họa được sơn vẽ trên cửa cuốn các cửa hàng mặt tiền, dùng đường nét, màu sắc và họa hình kể lại câu chuyện trăm năm.

Đã trăm năm rồi, chợ Tân Định nhộn nhịp xôn xao cùng với sự phát triển của khu Xuân Hòa, Phú Hòa, trăm năm vẫn xứng danh "chợ nhà giàu".

Trăm năm Tân Định

Ngày ấy, sau mấy năm chạy loạn khi Pháp chiếm thành Gia Định (năm 1859), khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (gồm Biên Hòa, Gia Định, Định Tường) đã được triều đình nhượng cho Pháp sau hòa ước Nhâm Tuất 1862, người dân bắt đầu quay về tìm đất sống. 

Thôn Tân Định được lập mới từ hai làng Xuân Hòa và Phú Hòa năm cũ, ngày càng trở nên đông đúc với đặc điểm gần rạch Nhiêu Lộc, bến tắm ngựa, nằm không xa về phía bắc thành phố Sài Gòn đang được người Pháp tái thiết xây dựng. Hai ngôi đình Xuân Hòa và Phú Hòa xưa đến nay vẫn còn được người dân lui tới hương khói tưởng nhớ những người khai đất lập làng.

Có làng có thôn và nhất là nhà thờ Tân Định đã được xây dựng năm 1870, thu hút thêm sự tập trung của các giáo dân, và tất nhiên là sẽ có chợ. 

Chợ Tân Định bắt đầu hình thành, từ những gánh hàng dưới bóng cây tới một khu nhà lá và ngày càng đông, ngày càng đóng vai trò giao thương quan trọng trong khu vực. 50 năm, hai - ba thế hệ các cô các bà đi chợ, năm 1926, chính quyền thuộc địa quyết định chi 110.000 đồng bạc Đông Dương để xây dựng chợ mới với mục đích cải thiện vệ sinh khu vực và tăng nguồn thu từ việc cấp phép cho tiểu thương buôn bán. 

Công ty Société Indochinoise d’Etudes et de Constructions (SIDEC), một công ty kiến trúc và xây dựng hàng đầu, được chọn để thiết kế và khởi công xây dựng. Tới năm 1938 công ty còn tiếp tục xây dựng Bệnh viện Saint-Paul (nay là Bệnh viện Mắt thành phố).

Không cầu kỳ và mang nhiều nét Á Đông bản địa như chợ Bến Thành được xây dựng trước đó (1912), chợ Tân Định được thiết kế đơn giản, hiện đại, mang đậm nét châu Âu với mái ngói, cột đà bê tông chắc chắn, khung dầm sắt cao thoáng đãng, mặt tiền trang trí bằng những thanh giật cấp ziczac kiểu kim tự tháp với ba tháp chuông phía trên. 

Nhà thiết kế giải thích lựa chọn phong cách phương Tây cho chợ là để hòa hợp với cảnh quan kiến trúc của nhà thờ Tân Định nằm chếch phía đối diện.

Đường Hai Bà Trưng năm 1960. Trong ảnh: bên trái là tường rào chẩn y viện Tân Định, mặt tiền chợ Tân Định; bên phải phía xa là tháp chuông nhà thờ Tân Định - Ảnh tư liệu

Công Luận báo ngày 28-7-1927 đăng bài tường thuật:

“Lễ khai thị Chợ mới Tândinh

Sớm mai ngày 26 Juillet vừa rồi lối 9 giờ sở đốc lý thành phố Saigon có bày cuộc lễ khai thị ở Tân-dinh. Thiên hạ đến coi đông như kiến, lính tráng khó bề dẹp được.

Giữa chợ treo cờ xí đủ màu coi đẹp lắm.

Các quan và sở đốc lý phải đến bày cuộc lễ nầy, đứng nơi trong đợi quan nguyên soái Nam kỳ, chính giữa để một cái bàn có để rượu sâm-banh, mấy người nấu ăn đứng xung quanh coi ngộ lắm. Bước vô bên tay mặt một tấm vải giăng ra và một giàng (dàn) máy chớp bóng.

Tám giờ đúng, một cái xe hơi đưa quan Nguyên-soái Nam kỳ, đến đậu trước chợ, gần hàng rào.

Quan Nguyên soái Nam-kỳ bước xuống bắt tay quan Đốc-lý [thị trưởng] thành phố Saigon, Lefebvre và ông Héraud hội trưởng hội đồng quản hạt, rồi bước thẳng vô chợ.

Kế quan đốc lý đọc một bài diễn văn tỏ ý cho trước là quan Nguyên-soái Nam-kỳ sau các chức việc biết rằng cái chợ nầy mà cất thành đây là nhờ sở đốc lý ham muốn mở mang hầu cho thành phố Saigon nầy có nhiều nơi tốt đẹp.

Bởi vậy sở đốc lý không dụ dự chúc (chút) nào mà xuất tiền cất chợ và cũng là nhờ quan Nguyên-soái Nam-kỳ dự vào nữa. Ông hội trưởng hội đồng quản hạt đã ở Saigon lâu rồi có thể biết những điều cần ích, nên muốn Saigon nầy đứng hàng ngũ cho xứng đáng ở cõi viễn đông nầy vậy.

Rốt hết quan đốc lý mời quan Nguyên soái Nam-kỳ dùng rượu và chúc cho thành Saigon nầy sung thạnh...”.

Báo Tiếng Vọng An Nam thông báo quyết định xây chợ ngày 1-5-1925. Báo Công Luận ngày 28-7-1927 tường thuật Lễ khai thị chợ Tân Định, Chợ Tân Định những năm giữa thế kỷ XX - Ảnh: P.Vũ và tư liệu

Thời ấy, đường lớn phía trước chợ mang tên Paul Blanchy (từ 1955 có tên Hai Bà Trưng cho đến nay), hai đường bên hông mang tên Alexandre Frostin và Vassoigne (nay là Bà Lê Chân và Nguyễn Hữu Cầu). Ba bề mang tên người Pháp nhưng con đường nhỏ phía sau chợ ngày ấy lại được đặt tên Lê Văn Duyệt, đến 1955 được đổi thành Mã Lộ cho tới ngày nay. 

Từ là vùng ven, khu Xuân Hòa từ từ trở thành một khu trung tâm nhộn nhịp của thành phố Sài Gòn. Chợ Tân Định từ chợ làng đã nức tiếng "chợ nhà giàu" với rau quả, thịt cá luôn tươi ngon nhất, khu ẩm thực với những tiệm bún tiệm mì tiệm cơm tiệm chè vừa lòng khách kén chọn, những sạp tơ lụa, giày guốc luôn có mẫu mã, chất liệu mới nhất.  

Đường sau chợ hôm nay vẫn đông đúc, vẫn là nơi ra vào chính của các loại xe chở hàng và cái tên Mã Lộ vẫn như đang kể về một thời những chú ngựa gõ vó lóc cóc, chuông cổ leng keng kéo những chiếc xe chở rau trái thịt cá lá hoa từ các vùng ngoại ô đến chợ.

Trăm năm, bao nhiêu cuộc đời đi qua ngôi chợ này.

Trăm năm đời người

Ngay trước cổng đường Nguyễn Hữu Cầu là dãy hàng ẩm thực. Xe hủ tiếu mì hoành thánh với những tấm tranh kiếng đặc trưng người Hoa với kiểu kinh doanh đặc trưng người Việt: từ sáng sớm đến quá trưa là xe mì Chú Cẩu (Giang Lâm Ký), từ trưa đến tối là xe mì Quảng Đông của chú Chiêu, cả hai đều ngon có tiếng và lâu đời có căn. 

Ngưng tay sau khi làm bốn tô mì, chú Chiêu cười hà hà nhìn tấm bảng hiệu Quảng Đông: “Từ năm 1946 đó, cha mẹ tôi tị nạn từ Trung Quốc, chạy qua đây, cất nhà ở khu Minh Phụng, rồi tìm chỗ bán mì ở khu chợ này. Tôi sinh ra ở đây, từ 8 tuổi đi đẩy xe phụ cha mẹ bán mì, lớn lên đi làm bên ngoài mấy năm rồi cũng quay lại bán mì, tới nay 71 tuổi rồi”.

Xe mì Quảng Đông đã neo ở cổng chợ tròn 80 năm, ông Chiêu 71 tuổi - đời thứ 2, đã có 63 năm cùng với xe mì đón khách - Ảnh: PHẠM VŨ

Khách vào, chú Chiêu đứng lên làm mì rồi quay lại với câu chuyện: “Xe mì này cứu gia đình tôi, từ cha mẹ tới anh em tôi, giúp tôi nuôi ba đứa con ăn học, giúp mua được nhà ở ngay phía sau chợ. 

Nay các con tôi đều đi làm công ty, chúng góp tiền hằng tháng phụng dưỡng, bảo tôi nghỉ bán. Nhưng ở nhà một ngày tay chân thừa thãi là muốn bệnh, tôi ra đây bán, gặp khách hàng quen, làm một tô mì tròn vị như 80 năm trước cha mẹ từng làm, có mỏi mệt chút nhưng vui, thấy cuộc đời có nghĩa”.

Quanh chợ, trong nhà lồng, bao năm qua đã bao người đến và đi, nhưng cũng không ít người, không ít gia đình đã ở lại với chợ đến đời thứ ba như sạp vải của bà La Thanh Huyền (63 tuổi, ngụ phường Tân Định). Từ người mẹ ra mở sạp tại chợ từ 1976, nghề bán vải được trao lại cho bà, rồi tiếp tục nối dài đến con gái. 

Trực tiếp ngồi sạp đã hơn 30 năm, đôi tay bà nay vẫn dịu mềm thoăn thoắt trên từng tấm lụa. Bà Huyền bảo quý nhất là cái tình của chợ mà các phương thức mua bán hiện đại khó lòng có được, người bán nhớ mặt khách, người mua nhớ sạp quen, mỗi lần bán mua là một lần hỏi han, trò chuyện. Có những vị khách gắn bó từ thuở còn trẻ, giờ dắt theo con cháu đến sạp, câu chuyện vẫn chị chị em em như thuở nào.

Bà Huyền, thế hệ thứ 2 trong gia đình 3 thế hệ gắn bó với sạp vải giữa chợ - Ảnh: SƠN TRANG

Sạp bên cạnh, bà Nguyễn Thị Thu Tâm (69 tuổi, ngụ phường Gia Định) cẩn thận xếp từng cây vải lên kệ như đã làm suốt hơn 40 năm. Trước khi trở thành tiểu thương, bà Tâm từng làm việc trong cơ quan nhà nước. Thời bao cấp, đồng lương không đủ trang trải cuộc sống nên bà nghỉ việc, dồn toàn bộ số tiền tích góp mua một sạp vải, tự học cách chọn và nhập hàng để mưu sinh, rồi gắn bó với nghề đến hôm nay. 

Bà nhớ ngày đầu ra bán, chợ còn nền đất, sạp chỉ là bệ gỗ đơn sơ, vài cây vải treo phía trước để mời khách. Sau này, chợ dần được nâng cấp, những ki ốt khang trang thay thế các sạp tạm, diện mạo cũng đổi khác theo thời gian. Giai đoạn từ đầu những năm 1990 đến khoảng năm 2010 là thời kỳ buôn bán sầm uất nhất, “mỗi dịp cuối tuần, khách chen kín các lối đi, người bán gần như không có phút nào ngơi tay, mệt mà vui”.

Có lần mưa lớn kèm gió mạnh làm tốc mái chợ, nước tràn vào ki ốt khiến hàng chục cây vải bị hư hỏng. “Tôi lúc đó như bất lực chỉ biết đứng nhìn nước chảy vào, xót ruột, nhưng cũng chính lúc ấy mới thấy tình người trong chợ. Mọi người không ai bảo ai, cùng chạy đến che chắn, phụ nhau dọn dẹp, cứu được gì thì cứu”, bà kể.

Những năm sau này việc buôn bán ngày càng khó khăn khi người tiêu dùng chuyển sang mua sắm trực tuyến, bà Huyền vẫn kiên trì truyền nghề cho con gái, bà Tâm vẫn kiên nhẫn với từng buổi chợ. 

“Phải yêu chợ thì mới gắn bó, tôi mong chợ Tân Định vẫn sẽ giữ được nét xưa nhưng cũng thích nghi với cuộc sống hiện đại để tiếp tục phục vụ người dân, gìn giữ được nét đẹp của chợ và của người Việt”, bà Huyền tâm sự.

Không khí rộn ràng và sắc màu lễ hội lan tỏa khắp chợ - Ảnh: SƠN TRANG

Rời khu bán vải, chúng tôi ghé sang dãy hàng bánh kẹo, nơi hương thơm của mứt, các loại hạt và thực phẩm khô lan tỏa từ những quầy hàng được bày biện bắt mắt. Sau quầy hàng nhỏ, bà Nguyễn Thị Thoa (60 tuổi, ngụ phường Cầu Kiệu) nở nụ cười đon đả chào đón từng vị khách.

Bà Thoa tiếp quản sạp hàng của mẹ chồng từ năm 1984, mẹ chồng bà thì đã bán tại đây từ những năm 1950. Hơn bốn mươi năm qua, gian hàng ấy đã nuôi sống cả gia đình và chứng kiến bao đổi thay. Những ngày đầu bà bán đường, đậu và các mặt hàng thiết yếu, khi đời sống người dân khá hơn, gian hàng chuyển sang bánh mứt, các loại hạt và thực phẩm chế biến. 

“Thay đổi lớn nhất là ngày xưa khách vào chợ mang tiền mặt trong bóp, trong túi áo quần, giờ thì tiền ở trong màn hình điện thoại”, bà cười, nói tiếp: “Tôi cũng như những người khác đang cố gắng học cách làm sổ sách, hóa đơn điện tử và cả livestream bán hàng”.

Tiểu thương nào chúng tôi gặp cũng bảo nhớ nhất quãng thời gian mấy tháng chợ phải đóng cửa vì đại dịch COVID-19. “Mấy tháng ban quản lý cùng mọi người đùm bọc, nâng đỡ, bảo vệ nhau, thương lắm”, bà Thoa xúc động.

Còn chúng tôi cũng nhớ họ. Là những xe hàng đủ loại ghi chữ “Tiểu thương chợ Tân Định” chở đến cổng tòa soạn Tuổi Trẻ quyên góp giúp đồng bào miền Trung đang phải gánh chịu nạn lũ lụt, là những phong bì mang tên “chợ Tân Định” với đủ loại tiền chuyển đến đóng góp các chương trình Tiếp sức đến trường, Ước mơ của Thúy…

Một thế kỷ trôi qua, và chợ Tân Định vẫn luôn là một phần đời sống thành phố như thế.