Tăng trưởng dựa trên xuất khẩu sẽ không chết

Admin

08:30 02/09/2025

Nhìn lại gần 40 năm Đổi mới của Việt Nam, TS Jonathan Pincus - giám đốc Trường Chính sách công và quản lý Fulbright và nguyên kinh tế trưởng của UNDP tại Việt Nam - chia sẻ góc nhìn và đề xuất cho sự phát triển của Việt Nam.

Hiệp định Thương mại song phương (BTA) Việt - Mỹ được ký vào tháng 7-2000 là một cột mốc quan trọng trong lịch sử thương mại của Việt Nam.

BTA cũng mở đường cho Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) vào năm 2007. Theo đó từ năm 2002-2008, kim ngạch xuất khẩu hàng chế tạo của Việt Nam tăng trưởng trung bình 24% mỗi năm, và tăng gấp 5 lần trong giai đoạn từ 2001-2008, từ 6,8 tỉ USD lên 34,1 tỉ USD.

Thành tựu lớn về xuất khẩu

Đến năm 2009, thế giới gặp khủng hoảng tài chính, tăng trưởng xuất khẩu hàng chế tạo của Việt Nam vì đó cũng chững lại. Tuy vậy con số này nhanh chóng phục hồi từ năm 2010 với mức tăng trưởng trung bình 20% mỗi năm cho đến năm 2019.

Trong giai đoạn tăng trưởng dựa vào xuất khẩu thứ hai này, Việt Nam nhanh chóng hội nhập vào chuỗi cung ứng khu vực Đông Á cho các mặt hàng điện tử, bao gồm điện thoại, linh kiện máy tính và nhiều loại sản phẩm khác.

TS Jonathan Pincus

Toàn cầu hóa sản xuất không xảy ra chỉ bởi vì các mức thuế quan hay hạn ngạch được bãi bỏ, mà còn vì nó mang lại hiệu quả kinh tế. Hầu hết các quốc gia, đặc biệt là các nước ở châu Á, đều nhận thức rõ điều này.

TS Jonathan Pincus

Cạnh tranh là then chốt

Qua nhiều thế kỷ, chúng ta đã học được rằng cạnh tranh là yếu tố then chốt thúc đẩy hiệu quả. Các doanh nghiệp hoạt động trong môi trường cạnh tranh buộc phải làm tốt hơn để tồn tại.

Xuất khẩu của Việt Nam hiện nay mang tính cạnh tranh. Điều này đúng cả với hàng nông sản được thu hoạch từ các nhà vườn trong nước lẫn hàng chế tạo phần lớn đến từ các doanh nghiệp có vốn Doanh nghiệp FDI tiếp tục đặt niềm tin vào Việt NamVốn FDI vẫn đổ mạnh vào Việt Nam

Trong giai đoạn đầu của mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu, nhiều nhà kinh tế kỳ vọng sẽ có hiệu ứng lan tỏa công nghệ từ doanh nghiệp FDI sang doanh nghiệp trong nước, khi các doanh nghiệp nội địa được tích hợp vào chuỗi cung ứng xuất khẩu.

Ý tưởng ở đây là các công ty trong nước sẽ học được cách sản xuất linh kiện rẻ hơn hàng nhập khẩu, với sự tận dụng lợi thế bản địa như tri thức bản địa và chi phí lao động thấp. Điều này đã diễn ra ở một số ngành nhưng không nhiều như kỳ vọng.

Hiện nay hàng xuất khẩu chế tạo của Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu. Tỉ lệ nội địa hóa trong xuất khẩu của Việt Nam đang thấp hơn so với nhiều nước ASEAN khác.

Thực tế cho thấy việc cạnh tranh với các nhà cung cấp Trung Quốc là điều khá khó khăn, do họ tận dụng lợi thế quy mô và công nghệ tiên tiến hơn. Trước các thách thức, doanh nghiệp Việt Nam phần lớn đã né tránh những ngành này, thay vào đó tập trung vào các lĩnh vực dịch vụ trong nước và những ngành như bất động sản và tài chính.

Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi từ những quốc gia đã tận dụng hiệu quả làn sóng FDI để phát triển năng lực trong nước. Ireland, Ba Lan, Czech và Estonia là những ví dụ điển hình về các quốc gia đã thành công trong việc thúc đẩy giá trị gia tăng nội địa trong hoạt động xuất khẩu trong các ngành mà dòng vốn FDI dẫn dắt.

Những nước này đã xây dựng được các Hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia (National Innovation Systems), qua đó hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa sẵn sàng cạnh tranh với các nhà cung cấp nước ngoài.

Lo ngại xuất khẩu chậm lại, chuyên gia đề xuất Việt Nam tìm động lực tăng trưởng mới

Với mục tiêu tăng trưởng trên 8%, các chuyên gia cho rằng nếu chỉ với xuất khẩu và sản xuất sẽ không đủ để Việt Nam thúc đẩy nền kinh tế đạt mức tăng trưởng vượt trội.