Các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp ô tô gặp khó với dây chuyền sản xuất phục vụ xuất khẩu - Ảnh: NAM TRẦN
Nghị định 101 của Chính phủ ban hành danh mục công nghệ hạn chế chuyển giao và công nghệ cấm chuyển giao với tiêu chí phân loại chủ yếu là tiêu chuẩn khí thải của phương tiện, động cơ khi lưu thông, sử dụng.
Đáng chú ý quy định này áp dụng ngay cả với các lô hàng sản xuất ô tô để xuất khẩu.
Không phù hợp khi áp tiêu chí về khí thải để quản lý công nghệ?
Bộ Công Thương đồng tình với việc cần kiểm soát, quản lý công nghệ. Tuy nhiên, trong văn bản gửi Bộ Khoa học và Công nghệ mới đây, bộ cho rằng tiêu chí về khí thải nên tập trung kiểm soát chất lượng môi trường của sản phẩm sau khi đưa ra thị trường, trong quá trình lưu thông và vận hành, thay vì đánh giá ngay từ khâu công nghệ sản xuất.
Vì đây cũng không phải là tiêu chí phản ánh trực tiếp trình độ, mức độ an toàn hoặc mức phát thải của công nghệ "đầu vào" trong quá trình sản xuất, lắp ráp.
Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) và Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) cũng phản ánh việc bổ sung mẫu xe, phiên bản sản phẩm hoặc điều chỉnh cấu hình theo yêu cầu của từng thị trường xuất khẩu không nhất thiết làm thay đổi các quy trình công nghệ cốt lõi như hàn, sơn, lắp ráp và kiểm tra chất lượng.
Vì vậy, bộ cho rằng nếu lấy tiêu chuẩn khí thải áp dụng cho phương tiện lưu hành tại Việt Nam để cấm hoặc hạn chế chuyển giao công nghệ với cả ngành xuất khẩu thì sẽ dẫn đến việc sử dụng yêu cầu quản lý "đầu ra" của thị trường trong nước để hạn chế cả "đầu vào" của hoạt động sản xuất xuất khẩu, trong khi hai đối tượng này có bản chất, thời điểm phát sinh rủi ro và cơ chế kiểm soát khác nhau.
Bởi trường hợp toàn bộ sản phẩm được xuất khẩu, không đăng ký, lưu thông hoặc sử dụng tại Việt Nam thì không phát sinh khí thải từ quá trình vận hành sản phẩm trên lãnh thổ Việt Nam. Việc quản lý cần dựa trên quy định về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Ngoài ra, việc không áp dụng cơ chế cấm, hạn chế chuyển giao không có nghĩa là miễn trừ trách nhiệm môi trường đối với sản phẩm xuất khẩu. Doanh nghiệp phải bảo đảm sản phẩm đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn khí thải và các yêu cầu của nước nhập khẩu theo quy định.
Lo ngại ảnh hưởng tới đơn hàng, khả năng tham gia chuỗi cung ứng
Cũng theo Bộ Công Thương, báo cáo của VAMA và VAMM cho thấy việc áp dụng cơ chế cấm, hạn chế như đối với sản phẩm tiêu thụ trong nước có thể làm giảm khả năng khai thác công suất đã đầu tư, ảnh hưởng đến đơn hàng, kế hoạch phân bổ sản lượng, đầu tư dài hạn và cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thực tế theo số liệu do VAMM cung cấp, năm 2025 các doanh nghiệp thành viên xuất khẩu xe nguyên chiếc, động cơ và linh kiện tới gần 30 quốc gia, vùng lãnh thổ, đạt kim ngạch khoảng 1 tỉ USD, tạo việc làm trực tiếp cho gần 30.000 lao động và hỗ trợ hệ sinh thái hơn 200 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nội.
Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương đề nghị nghiên cứu, báo cáo Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị định 101 và đề xuất giải pháp phù hợp trong trường hợp áp dụng danh mục hạn chế, cấm chuyển giao công nghệ. Từ đó xác định cụ thể phạm vi công nghệ, điều kiện, thủ tục, trách nhiệm kiểm tra và hậu kiểm, xử lý vi phạm.
Trước đó, VAMA đã có gửi kiến nghị tới Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu những khó khăn trong việc triển khai thi hành Nghị định 101 hướng dẫn Luật Chuyển giao công nghệ.
Quy định hạn chế chuyển giao đối với công nghệ gắn với tiêu chuẩn khí thải xe đã gây hoang mang, lúng túng khi quy định cả mức 5 - mức cao nhất nên chưa hài hòa với lộ trình tiêu chuẩn khí thải hiện hành.
Việc hạn chế ngay lập tức khiến doanh nghiệp không rõ định hướng, tác động tiêu cực đến kế hoạch sản xuất kinh doanh, quyết định đầu tư. Các thủ tục hành chính không cần thiết cũng bị tăng thêm, có thể khiến cho ngành có xu hướng chuyển sang nhập khẩu thay vì tiếp tục đầu tư, nâng cấp sản xuất trong nước.
Quy định này cũng tác động đến các đơn hàng xuất khẩu của doanh nghiệp khi nhiều hãng xe thực hiện sản xuất, lắp ráp các lô xe theo đơn đặt hàng của đối tác. Thực tế, một loạt các đơn hàng xuất khẩu xe ô tô gần đây cho thấy tiềm năng thị trường, đơn cử như Hyundai mới xuất khẩu xe sang Mexico, Úc; VinFast cũng xuất khẩu xe điện sang châu Âu vào tháng trước, hay hồi đầu năm Thaco tuyên bố mở rộng thị trường xuất khẩu sang Trung Đông, châu Phi, Trung Á...
