Mập mờ tiền ảo, 'lùa gà' nhà đầu tư

Khó truy vết ở blockchain

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực tiền số, việc truy vết và xác minh danh tính chủ sở hữu ví tiền điện tử tương đối khó khăn nếu không có sự hợp tác trực tiếp từ các sàn quốc tế.

Các phân tích on-chain (truy vết giao dịch trên blockchain) chỉ có thể nhận diện địa chỉ ví - tức là một chuỗi ký tự kỹ thuật số - chứ không thể xác định được danh tính người đứng sau. "Một số bên có thể suy đoán địa chỉ ví đó ‘thuộc về ai đó’, nhưng tất cả đều chỉ là phỏng đoán, không có giá trị xác minh", bà Jenny Nguyễn nói.

Ông Trần Xuân Tiến cũng thừa nhận việc xác minh danh tính kẻ gian lận trong không gian blockchain không hề đơn giản. Khả năng truy vết phụ thuộc vào nhiều yếu tố: cách thức giao dịch, việc sử dụng các công cụ ẩn danh như "máy trộn tiền", và cả quy mô số tiền đã thực hiện.

"Dù nhiều giao dịch có thể được bên điều tra lần theo dấu vết, nhưng khả năng không phát hiện được người trực tiếp thực hiện hành vi gian lận vẫn có thể xảy ra. Do đó, cần xây dựng khung pháp lý buộc các nền tảng, dự án phải minh bạch hơn ngay từ đầu", ông Tiến gợi ý.

Với nghị quyết thí điểm về tài sản mã hóa có hiệu lực, các chuyên gia cho rằng khung pháp lý rõ ràng hơn sẽ giúp các giao dịch được thực hiện trên các sàn do cơ quan quản lý nhà nước cấp phép, tăng cường tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư trong nước.

Chờ hành lang pháp lý cho tài sản số

Theo các chuyên gia, do thiếu khung pháp lý cụ thể, phần lớn giao dịch tiền mã hóa thời gian qua đều được thực hiện thông qua các sàn quốc tế, ngoài tầm quản lý của cơ quan chức năng trong nước.

Tuy nhiên, VN đã có nhiều bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hành lang pháp lý cho tài sản số. Luật Công nghệ số (Law on Digital Technology Industry), có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, lần đầu tiên công nhận tài sản số, bao gồm cả tài sản mã hóa, đồng thời quy định rõ quyền sở hữu, chuyển nhượng và bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu.

Bên cạnh đó, nghị quyết 05/2025 của Chính phủ về thí điểm quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa trong 5 năm đã được ban hành, đặt ra nguyên tắc phát hành token, yêu cầu dự án phải có tài sản cơ sở thực, cũng như quy định về điều kiện cấp phép sàn, vốn tối thiểu, cơ chế quản lý rủi ro và minh bạch thông tin.

Như vậy, nhà đầu tư sẽ có cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp; các dự án và sàn giao dịch phải hoạt động minh bạch hơn, chịu sự kiểm toán và công bố thông tin định kỳ. Cơ chế giám sát chặt chẽ cũng sẽ giúp giảm thiểu rủi ro gian lận, những giao dịch "ngầm" sẽ được đưa vào khuôn khổ quản lý, góp phần hạn chế tình trạng lừa đảo và thất thoát tài sản.

"Khi thể chế rõ ràng, nhà đầu tư mới thật sự được bảo vệ và thị trường mới có thể phát triển lành mạnh", bà Vân khẳng định.

"Bơm xả", "rút thảm" là gì?

Nhiều dự án crypto nhỏ, thiếu minh bạch, nhóm phát triển ẩn danh hoặc vận hành theo mô hình “bơm xả” - Ảnh minh họa AI

Sau vụ Antex, nhiều người trong ngành nhắc đến thuật ngữ "bơm xả" (pump and dump) - một hình thức thao túng giá phổ biến trên thị trường tài sản số. Cách thức này được thực hiện bởi một nhóm nhà đầu tư hoặc tổ chức có tổ chức.

Bà Jenny Nguyễn cho biết chiêu thức nêu trên rất phổ biến, đặc biệt có thể lên tới hơn 90% xảy ra với các coin rác, "meme coin". Cách thức phổ biến là khi "bơm" (pump), một nhóm âm thầm mua vào một lượng lớn tài sản số (token) có mức giá thấp.

Sau khi gom đủ hàng, nhóm này đồng loạt quảng bá rầm rộ, tung các tin tức tích cực sai lệch hoặc thổi phồng trên mạng xã hội và truyền thông để kích hoạt tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) trong cộng đồng nhà đầu tư. Làn sóng mua vào được tạo ra, đẩy giá token tăng đột biến trong thời gian ngắn.

Khi giá đạt đến mức mục tiêu, nhóm thao túng sẽ đồng loạt bán tháo toàn bộ (xả - dump) số token đã mua trước đó, thu về lợi nhuận khổng lồ. Hệ quả là giá token sụt giảm mạnh, khiến những nhà đầu tư cá nhân mua vào ở mức giá cao trở thành nạn nhân khi tài sản họ nắm giữ mất gần như toàn bộ giá trị.

Trong khi đó, "rút thảm" (rug pull) là một hình thức lừa đảo nghiêm trọng hơn, thường xảy ra trong làn sóng bùng nổ của các dự án mới. Những kẻ đứng đầu dự án sẽ tận dụng sự phổ biến của thị trường để kêu gọi người dùng mua token của họ.

Sau khi thu hút được một lượng vốn đáng kể, những người điều hành sẽ bí mật bán tháo toàn bộ tài sản trong bể thanh khoản (liquidity pool), rút hết tiền và biến mất. Hậu quả là giá trị token rơi thẳng về 0, khiến các nhà đầu tư mất trắng.

Thị trường tiền mã hóa thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp nhà đầu tư thiệt hại nặng vì cả hai chiêu trò thao túng và lừa đảo tinh vi này. "Nhưng nhiều nhà đầu tư thậm chí biết rõ sẽ có "kéo, xả" vẫn muốn lao vào với hy vọng tìm kèo đổi vị thế, làm giàu nhanh. Thực tế này cần được cảnh báo", bà Jenny Nguyễn nói.