Từ những bộ bát có hoa văn rực rỡ đến cốc, đĩa được phủ màu hoặc trang trí cầu kỳ, đồ gốm sứ ngày nay không chỉ phục vụ ăn uống mà còn được nhiều gia đình lựa chọn vì yếu tố thẩm mỹ.
Tuy nhiên, một số cảnh báo về chì, cadimi trong đồ gốm sứ cũng khiến không ít người băn khoăn: Liệu bát đĩa càng nhiều màu sắc, nhiều họa tiết thì càng nguy hiểm?
Theo các cơ quan quản lý, không thể chỉ nhìn màu sắc bằng mắt thường để kết luận một sản phẩm có an toàn hay không. Điều quan trọng hơn nằm ở thành phần của lớp men, chất màu, quy trình sản xuất cũng như khả năng các chất có trong sản phẩm thôi nhiễm sang thức ăn.
Nhiều màu sắc không đồng nghĩa với "có độc"
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cho biết chì có thể hiện diện trong lớp men hoặc phần trang trí trên một số sản phẩm gốm. Chì từng được sử dụng trong men bởi nó giúp các thành phần của men nóng chảy và tạo nên bề mặt hoàn thiện.
Khi sản phẩm được nung đúng nhiệt độ, trong khoảng thời gian phù hợp, phần lớn chì được liên kết trong lớp men và lượng có khả năng đi vào thực phẩm là rất nhỏ. Ngược lại, nếu quá trình sản xuất không bảo đảm, chì có thể không được cố định hoàn toàn và từ đó thôi nhiễm vào thức ăn hoặc đồ uống.
Health Canada cũng cho biết chì và cadimi có thể xuất hiện trong sắc tố, men hoặc các chi tiết trang trí của đồ gốm. Nếu những chất này có trong bề mặt tiếp xúc với thức ăn, chúng có khả năng di chuyển từ sản phẩm sang thực phẩm. Cadimi, chẳng hạn, có thể được sử dụng để tạo một số gam màu vàng hoặc cam trong men.
Đáng chú ý, FDA khuyến cáo người tiêu dùng chú ý hơn với một số loại đồ gốm được trang trí rất rực rỡ, đặc biệt các màu cam, đỏ hoặc vàng, bởi chì từng được sử dụng cùng những sắc tố này để tăng cường màu sắc.
Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành QCVN 12-4:2015/BYT về vệ sinh an toàn đối với bao bì, dụng cụ bằng thủy tinh, gốm, sứ và tráng men tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Quy chuẩn có các yêu cầu kiểm soát sự thôi nhiễm chì và cadimi đối với từng nhóm sản phẩm. Thông tư 35/2015/TT-BYT ban hành quy chuẩn này có hiệu lực từ ngày 1/5/2016 và hiện được Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật ghi nhận còn hiệu lực.
Những chiếc bát, đĩa trong nhà nên được kiểm tra lại
Thay vì bỏ toàn bộ bát đĩa nhiều màu, người dùng có thể bắt đầu bằng việc kiểm tra những món đồ đang sử dụng hàng ngày.
FDA lưu ý một số nhóm đồ gốm có nguy cơ cần được chú ý hơn, gồm đồ thủ công có bề ngoài thô hoặc hình dạng không đều, đồ cổ, sản phẩm đã hư hỏng hoặc bị mài mòn nhiều, cũng như đồ mua ở những nơi không thể xác định được nhà sản xuất đáng tin cậy. Trong khi đó, đồ gốm được sản xuất công nghiệp cho mục đích sử dụng hàng ngày từ những nhà sản xuất uy tín ít có khả năng gặp vấn đề liên quan tới chì hơn.
Một dấu hiệu khác không nên bỏ qua là tình trạng bề mặt. Health Canada cho biết chì và cadimi có thể thoát ra dễ dàng hơn từ những bề mặt đã mòn, nứt hoặc sứt mẻ. Vì vậy, những chiếc bát đã sử dụng lâu năm, lớp men bị bong, phần lòng bát trở nên thô ráp hoặc họa tiết ở khu vực tiếp xúc trực tiếp với thức ăn xuống cấp rõ rệt nên được cân nhắc ngừng sử dụng để ăn uống.
Người dùng cũng cần phân biệt rõ đồ ăn uống với đồ chỉ phục vụ trang trí. Nếu sản phẩm có cảnh báo như “Not for Food Use” hoặc thông tin tương đương cho biết không dùng với thực phẩm, không nên dùng món đồ đó để nấu, đựng hoặc phục vụ thức ăn.
FDA nhấn mạnh rằng nếu chì đã có trong sản phẩm, việc rửa, luộc hay thực hiện các biện pháp vệ sinh thông thường tại nhà không thể loại bỏ chì khỏi đồ gốm.
Đặc biệt lưu ý khi đựng đồ nóng, đồ chua trong sản phẩm đáng ngờ
Không chỉ tình trạng chiếc bát, cách sử dụng cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ các chất thôi nhiễm sang thực phẩm.
Theo Health Canada, chì và cadimi có thể hòa tan dễ hơn từ bề mặt gốm bị mòn, nứt hoặc sứt. Quá trình này cũng thuận lợi hơn khi sản phẩm tiếp xúc với thức ăn nóng hoặc thực phẩm có hàm lượng axit cao, chẳng hạn nước trái cây. Thời gian thực phẩm tiếp xúc với sản phẩm càng lâu, lượng kim loại có khả năng di chuyển sang thực phẩm cũng có thể tăng.
Do đó, với một chiếc bát, bình hoặc cốc không rõ nguồn gốc và chưa xác định được có phù hợp để tiếp xúc thực phẩm hay không, cách thận trọng là không dùng để ngâm hoặc bảo quản lâu các món chứa nhiều axit như nước chanh, giấm, nước trái cây hay thực phẩm muối chua.
Khi mua mới, người tiêu dùng nên ưu tiên bát đĩa có nhà sản xuất, nguồn gốc và mục đích sử dụng rõ ràng; đọc hướng dẫn trước khi dùng với thực phẩm, lò vi sóng hoặc các điều kiện nhiệt độ cao. Những sản phẩm chỉ có tính chất trang trí không nên được tận dụng làm vật chứa thức ăn.
Việc hạn chế nguy cơ phơi nhiễm chì càng đáng lưu tâm với gia đình có trẻ nhỏ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chì là chất độc có thể tích lũy trong cơ thể và ảnh hưởng tới nhiều hệ cơ quan. Trẻ em đặc biệt nhạy cảm do não bộ và hệ thần kinh vẫn đang phát triển. WHO khẳng định hiện không có mức phơi nhiễm chì nào được biết là hoàn toàn không gây tác động có hại.
