Khả năng ngửi thường bị xem nhẹ cho đến khi nó suy giảm. Khi đó, người bệnh mới nhận thấy khứu giác đóng vai trò lớn hơn nhiều so với việc thưởng thức một bữa ăn - Ảnh: Health.harvard
Khứu giác vì thế có thể được xem như một "cửa sổ" thú vị để các nhà khoa học nghiên cứu sức khỏe não bộ, nhưng chưa phải chiếc "đồng hồ báo động" cho bệnh Alzheimer hay Parkinson. Với mỗi người, điều quan trọng nhất vẫn là tìm nguyên nhân cụ thể thay vì tự chẩn đoán từ một thay đổi đơn lẻ.
Khứu giác có liên quan mật thiết với hoạt động của não
Khi ngửi thấy mùi cà phê, thức ăn, nước hoa hay khói, các phân tử mùi sẽ kích thích những tế bào cảm giác chuyên biệt trong khoang mũi. Tín hiệu sau đó được truyền đến các vùng não tham gia nhận diện mùi, đồng thời liên quan đến trí nhớ, cảm xúc và khả năng nhận biết ý nghĩa của mùi hương.
Đó cũng là lý do một mùi rất quen thuộc đôi khi có thể lập tức gợi lại ký ức về một người, một căn phòng hay một khoảng thời gian đã qua từ nhiều năm trước. Khứu giác vì thế không đơn thuần là chức năng của chiếc mũi, mà đòi hỏi sự phối hợp của nhiều vùng trong hệ thần kinh.
Viện Quốc gia về lão hóa Mỹ (NIA) lưu ý rằng khả năng nhận biết mùi phụ thuộc vào cả hoạt động cảm giác, nhận thức và xử lý thông tin. Đáng chú ý, một số vùng não tham gia xử lý khứu giác cũng nằm trong mạng lưới có thể bị ảnh hưởng sớm ở bệnh Alzheimer và Parkinson.
Chính mối liên hệ này khiến suy giảm khứu giác trở thành một chủ đề được các nhà nghiên cứu quan tâm khi tìm hiểu quá trình lão hóa não.
Một người nhận thấy mình không còn ngửi được mùi như trước có thể đang trải qua một thay đổi hoàn toàn thông thường, nhưng trong một số trường hợp, sự thay đổi này cũng có thể là một phần của những biến đổi thần kinh cần được tiếp tục nghiên cứu.
Điểm cần nhớ là khứu giác kém không phải một xét nghiệm chẩn đoán bệnh não. Không thể chỉ dựa vào việc một người ngửi kém để kết luận họ mắc Alzheimer, Parkinson hoặc sẽ mắc những bệnh này trong tương lai.
Bản đồ khứu giác - Ảnh minh họa
Mất khứu giác có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân rất thường gặp
Đây là điều đặc biệt quan trọng bởi khi nói đến mối liên hệ giữa khứu giác và bệnh thoái hóa thần kinh, nhiều người dễ nghĩ ngay đến những bệnh lý nghiêm trọng. Trên thực tế, có rất nhiều nguyên nhân phổ biến hơn có thể khiến khả năng ngửi giảm sút.
Nhiễm trùng đường hô hấp, viêm mũi dị ứng, viêm xoang, polyp mũi, hút thuốc, chấn thương vùng đầu và một số loại thuốc đều có thể ảnh hưởng đến khứu giác. Quá trình lão hóa tự nhiên cũng khiến khả năng nhận biết mùi của nhiều người suy giảm theo thời gian.
COVID-19 là một ví dụ dễ nhận thấy. Trong những năm dịch bệnh, mất hoặc giảm khứu giác trở thành một triệu chứng được nhiều người biết đến. Ở Việt Nam, những vấn đề phổ biến như viêm mũi dị ứng, viêm xoang hoặc các đợt nhiễm vi rút đường hô hấp cũng có thể khiến một người cảm thấy thức ăn bỗng "nhạt" hơn hoặc khó nhận ra mùi quen thuộc.
Vì vậy, thời điểm xuất hiện và diễn biến của triệu chứng có ý nghĩa rất lớn. Một người đột nhiên mất khứu giác trong thời gian bị cảm hoặc nhiễm vi rút là tình huống rất khác với người nhận thấy khả năng ngửi giảm dần mà không tìm được nguyên nhân rõ ràng.
Nếu khả năng ngửi thay đổi rõ rệt, kéo dài hoặc giảm dần không rõ nguyên nhân, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ. Bác sĩ có thể kiểm tra các nguyên nhân liên quan đến mũi, xoang, thuốc đang sử dụng, tiền sử bệnh hoặc những yếu tố khác trước khi cân nhắc đánh giá sâu hơn.
Khứu giác suy giảm ảnh hưởng cả dinh dưỡng và an toàn hằng ngày
Khả năng ngửi thường bị xem nhẹ cho đến khi nó suy giảm. Khi đó, người bệnh mới nhận thấy khứu giác đóng vai trò lớn hơn nhiều so với việc thưởng thức một bữa ăn.
Mùi góp phần quan trọng vào cảm nhận về hương vị. Khi khả năng ngửi giảm, thức ăn có thể trở nên kém hấp dẫn, khiến một số người ăn ít hơn hoặc cố tăng vị bằng cách cho thêm muối, đường và các loại gia vị. Ở người lớn tuổi, điều này đáng lưu ý hơn vì họ vốn có nguy cơ gặp các vấn đề về dinh dưỡng do nhiều yếu tố khác nhau.
Khứu giác còn giúp con người phát hiện những nguy hiểm mà mắt không dễ nhận biết, chẳng hạn mùi khói, khí gas hoặc thực phẩm đã hỏng. Khi không còn nhận biết mùi tốt, việc dựa vào mùi để xác định thức ăn có an toàn hay không trở nên kém tin cậy. Người bị suy giảm khứu giác vì thế nên chú ý hơn đến hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và tình trạng thực phẩm thay vì chỉ kiểm tra bằng cách ngửi.
Tuy nhiên, khứu giác hiện không thể được sử dụng như một xét nghiệm độc lập để chẩn đoán Alzheimer hay Parkinson. Một kết quả kém trong bài kiểm tra khứu giác không có nghĩa một người đang mắc chứng mất trí nhớ.
