IPO: Từ câu chuyện huy động vốn đến năng lực tạo giá trị dài hạn

Chuyên gia cho rằng để đánh giá một thương vụ IPO không nên chỉ nhìn câu chuyện về giá - Ảnh: HỮU HẠNH

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với nhu cầu huy động vốn trung và dài hạn ngày càng lớn. Trong bối cảnh đó, hoạt động chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) tiếp tục thu hút sự quan tâm của cả doanh nghiệp lẫn nhà đầu tư.

Tuy nhiên, đằng sau mỗi thương vụ IPO không chỉ là câu chuyện doanh nghiệp huy động được bao nhiêu tiền, cổ phiếu được chào bán ở mức giá nào, hay tăng giảm ra sao khi bắt đầu giao dịch.

Một vấn đề quan trọng hơn là sau khi tiếp cận nguồn vốn từ công chúng, doanh nghiệp sẽ sử dụng nguồn lực đó như thế nào để nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện hiệu quả kinh doanh và tạo ra giá trị bền vững cho cổ đông.

IPO được ví như yếu tố nâng đỡ thị trường

Chuyên gia Dragon Capital từng đề cập có ba yếu tố sẽ nâng đỡ thị trường năm 2026.

Thứ nhất, lộ trình nâng hạng thị trường, giúp Việt Nam tiếp cận dòng vốn quốc tế quy mô lớn hơn.

Thứ hai, niềm tin nhà đầu tư trong nước tăng mạnh nhờ môi trường vĩ mô ổn định. Thứ ba, lợi nhuận doanh nghiệp dự kiến tăng 19% cùng làn sóng IPO mạnh mẽ trong giai đoạn 2025-2027.

Theo dự báo của quỹ đầu tư này, tổng quy mô các thương vụ IPO trong giai đoạn trên có thể đạt khoảng 50 tỉ USD, tương đương hơn 1,3 triệu tỉ đồng.

Trong đó, lĩnh vực hạ tầng được dự báo chiếm quy mô lớn nhất với 13,8 tỉ USD (khoảng 360.000 tỉ đồng), tiếp đến là tiêu dùng với 12,8 tỉ USD (gần 334.000 tỉ đồng) và dịch vụ tài chính với 5 tỉ USD (khoảng 130.000 tỉ đồng).

Các lĩnh vực khác gồm giải trí với 1,9 tỉ USD (gần 50.000 tỉ đồng), y tế 1,3 tỉ USD (gần 34.000 tỉ đồng) và công nghệ thông tin 800 triệu USD (gần 21.000 tỉ đồng).

Ngoài ra, quỹ dự báo giá trị cổ phiếu chuyển từ thị trường UPCoM sang niêm yết trên HoSE đạt khoảng 4,7 tỉ USD, tương đương gần 123.000 tỉ đồng.

Trong nửa đầu năm, ba thương vụ IPO lớn được quan tâm, bao gồm Nông nghiệp Hòa Phát, Chứng khoán LPBank và Điện Máy Xanh, với tổng giá trị huy động khoảng 18.828 tỉ đồng, tương đương 94,7% mức tối đa theo phương án chào bán.

Quy mô này bằng khoảng 52,8% tổng giá trị ba đợt IPO của TCBS, VPBankS và VPS trong năm 2025.

Sang quý 3, một số thương vụ tiếp tục ghi nhận mức độ quan tâm của nhà đầu tư. Tuy nhiên, diễn biến giá cổ phiếu sau khi chào bán cho thấy cơ hội không phải lúc nào cũng như kỳ vọng ban đầu.

Dẫn thống kê sơ bộ của Vietstock tính đến ngày 14-10-2026, có 9 trong số 12 mã cổ phiếu thuộc nhóm IPO và đưa cổ phiếu lên sàn gần đây đang giao dịch dưới mức giá tham chiếu khi bắt đầu giao dịch.

Dù cần xem xét cụ thể giá chào bán IPO, giá tham chiếu phiên giao dịch đầu tiên và các yếu tố thị trường đối với từng trường hợp, những diễn biến này cũng đặt ra vấn đề đáng suy ngẫm: Một thương vụ IPO được thị trường đón nhận ở thời điểm chào bán chưa đồng nghĩa nhà đầu tư sẽ thu được lợi nhuận khi cổ phiếu bắt đầu giao dịch.

Thậm chí, nếu doanh nghiệp huy động đủ vốn nhưng giá cổ phiếu giảm đáng kể sau một năm, liệu thương vụ đó có thể được xem là thành công? Ở chiều ngược lại, nếu cổ phiếu tăng mạnh ngay trong phiên giao dịch đầu tiên, đó là dấu hiệu doanh nghiệp được thị trường đánh giá cao, hay mức giá chào bán ban đầu chưa phản ánh đầy đủ giá trị doanh nghiệp?

Những câu hỏi này cho thấy thành công của IPO cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ: doanh nghiệp, nhà đầu tư và sự phát triển chung của thị trường vốn.

Sau IPO, doanh nghiệp sẽ làm gì với tiền của cổ đông?

Theo lãnh đạo Chứng khoán KAFI, cơ hội phát triển của doanh nghiệp không chỉ đến từ khả năng tiếp cận nguồn vốn mới, mà còn phụ thuộc vào năng lực phân bổ vốn, tổ chức hoạt động kinh doanh, ứng dụng công nghệ và kiểm soát rủi ro.

Đối với ngành chứng khoán, những thay đổi trong cơ cấu nguồn thu đang đặt ra yêu cầu mới về mô hình kinh doanh.

Theo dữ liệu KAFI tổng hợp từ nhóm 10 công ty chứng khoán lớn, tỉ trọng doanh thu môi giới giảm từ khoảng 28,2% năm 2021 xuống 14% trong nửa đầu năm 2026, trong khi tỉ trọng thu nhập từ cho vay ký quỹ tăng từ 18,4% lên 35%.

Sự thay đổi này phản ánh xu hướng dịch chuyển trong hoạt động kinh doanh của các công ty chứng khoán, khi năng lực vốn, quản trị chi phí vốn, công nghệ và phát triển dịch vụ ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Tuy nhiên, việc gia tăng quy mô vốn cũng đặt ra những thách thức mới. Khi vốn chủ sở hữu tăng mạnh sau một đợt phát hành cổ phiếu mới, nếu lợi nhuận không tăng tương ứng, hiệu quả sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) có thể suy giảm.

Doanh nghiệp vì vậy không chỉ phải giải quyết bài toán huy động vốn mà còn phải chứng minh khả năng sử dụng nguồn lực mới một cách hiệu quả.

Từ IPO đến giá trị dài hạn: Doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng tìm lời giải

Nhằm tạo diễn đàn trao đổi về chiến lược huy động và sử dụng vốn, quản trị doanh nghiệp, minh bạch thông tin và khả năng tạo dựng giá trị bền vững sau IPO, báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Chứng khoán KAFI tổ chức tọa đàm "Từ IPO đến giá trị dài hạn" vào chiều 21-10 tại Hà Nội.

Chương trình tập trung vào hai phiên thảo luận chính, với sự tham gia dự kiến của đại diện cơ quan quản lý thị trường chứng khoán, doanh nghiệp, các tổ chức đầu tư và chuyên gia tài chính.

Phiên thảo luận đầu tiên, "IPO mở ra một chặng đường mới giữa cổ đông và doanh nghiệp", sẽ đi sâu vào trả lời câu hỏi thế nào là một thương vụ IPO thành công.

Trong khi đó, phiên thảo luận thứ hai mang chủ đề "Sau khi nhận tiền của cổ đông, doanh nghiệp 'nợ' họ điều gì?" sẽ tập trung vào trách nhiệm của doanh nghiệp sau khi huy động vốn.

Các diễn giả sẽ trao đổi về hiệu quả sử dụng vốn, trách nhiệm công bố thông tin, quản trị doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi cổ đông và những tiêu chí để đánh giá khả năng tạo giá trị dài hạn.

Thông qua đó, ban tổ chức kỳ vọng cung cấp thêm góc nhìn đa chiều để nhà đầu tư đánh giá một thương vụ IPO không chỉ từ mức giá chào bán hay kỳ vọng lợi nhuận ngắn hạn, mà còn từ nền tảng kinh doanh, chất lượng quản trị và khả năng tạo ra giá trị trong dài hạn.