PGS.TS Lê Anh Tuấn tâm huyết với Đồng bằng sông Cửu Long
PGS.TS Lê Anh Tuấn - giảng viên cao cấp khoa môi trường và tài nguyên thiên nhiên, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu (Đại học Cần Thơ) - chia sẻ dự báo tình hình hạn mặn sắp tới và đề xuất giải pháp ứng phó từ sớm.
Dự báo mùa mưa có thể kết thúc sớm, mặn xâm nhập sâu
* Thưa ông, tính tới thời điểm hiện nay, ghi nhận từ thực tế cho thấy năm nay lũ vẫn về Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng là một mùa lũ thấp. Ông có nhận định như thế nào?
- PGS.TS Lê Anh Tuấn: Năm nay, tất cả các mô hình dự báo thời tiết đều nói hiện tượng El Nino quay trở lại, cường độ cao hơn những năm trước. Những biểu hiện của nó là mùa mưa năm nay ít, lũ về Đồng bằng sông Cửu Long cũng thấp so trung bình nhiều năm.
Từ dự báo lượng mưa ít, các nước ở phía thượng nguồn cũng tìm cách giữ nước càng nhiều càng tốt, đặc biệt là giữ ở những hồ thủy điện. Vừa qua có những cơn bão gây mưa lớn ở các tỉnh phía Bắc Lào, sau đó họ xả nước, gây lũ cục bộ ở Trung Lào và Nam Lào, nhưng lượng nước này tới Đồng bằng sông Cửu Long không rõ, nên mực nước thấp.
Tôi cũng vừa có chuyến đi vùng Tứ giác Long Xuyên (Rạch Giá, Hà Tiên, Châu Đốc, Long Xuyên) thì thấy nước trong đồng thấp, tương ứng số liệu quan trắc của Trung tâm Thủy văn Đồng bằng sông Cửu Long. Hiện tại đang vào cao điểm mùa mưa, dự báo hết tháng 10 mùa mưa chấm dứt. Từ nay tới đó cũng chưa thấy dấu hiệu của mưa lớn hay bão nhiều.
* Dự báo mùa mưa kết thúc sớm, lượng mưa năm nay lại ít, do đó người dân Đồng bằng sông Cửu Long đứng trước những viễn cảnh tác động nào của thời tiết, thủy văn bất lợi, thưa ông?
- Như tôi đã nói, lượng nước còn lại ở Đồng bằng sông Cửu Long sẽ ít và khi ít như vậy thì mùa khô tới đây sẽ là một mùa khô rất gay gắt, rồi cũng chính vì thiếu nước nên khuynh hướng mặn xâm nhập sâu vào trong đất liền nhiều hơn. Tất cả những cảnh báo đều cho biết mùa khô năm nay sẽ đến sớm, gay gắt và mặn sẽ nhiều hơn.
Cần lưu ý là cái này không riêng gì Việt Nam, mà số liệu cho thấy các nước Đông Nam Á và thậm chí ở châu Âu đều có nhiệt độ cao, có nhiều chỗ 35 đến 400C nên số người chết ở Pháp, Đức, Ý gia tăng, đặc biệt ở người già, người có bệnh nền vì bị sốc nhiệt. Ở châu Á, người dân đã quen với khí hậu nóng rồi nên số liệu tử vong có thể ít hơn, không như ở châu Âu.
Không để "nước tới chân mới nhảy"
* Từ thiệt hại của mùa khô năm 2015-2016 đến kinh nghiệm của mùa khô năm 2019-2020 cho thấy sự chủ động ứng phó ngay từ sớm sẽ giảm đáng kể thiệt hại do thời tiết bất lợi gây ra?
Hạn mặn khốc liệt năm 2015-2016 làm hư hại lúa tại xã Bình Giang, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang (nay là tỉnh An Giang) - Ảnh: CHÍ QUỐC
- Trước tình hình dự báo như trên thì mình phải chuẩn bị từ bây giờ, bởi khi vào cao điểm hạn mặn rồi mà trở tay thì không kịp nữa.
Cụ thể là ngay từ bây giờ ngành nông nghiệp phải cảnh báo cho nông dân như những năm trước. Cho đến hiện nay, tôi chưa có thông tin các địa phương có cảnh báo xuống giống cho người nông dân, ngoại trừ trên báo chí có các thông tin cảnh báo năm nay El Nino sẽ tàn khốc hơn.
Ngoài ra cần chuẩn bị ngay từ bây giờ bằng cách trữ được càng nhiều nước ngọt càng tốt trong mùa mưa này. Từ nay tới khi kết thúc mùa mưa sẽ có những trận mưa lớn bất ngờ hoặc lũ cuối mùa, dù thấp, nhưng vẫn có, chúng ta cần tìm cách trữ lại bằng tất cả phương tiện hiện có như lu, ao, hồ hoặc thị trường có những túi ni lông dung tích lớn (5, 10, 15 cho tới 25m3) để trữ nước mưa, nước sông để sẵn trong vườn, nhằm có lượng nước đối phó hạn sau này.
Ông Trần Văn Thanh, nông dân trồng sầu riêng ở xã Quới Thiện, Vĩnh Long, cho biết đợt hạn mặn 2015-2016 là một trong những mùa khốc liệt mà ông không thể quên. Khi nước mặn xâm nhập, nguồn nước ngọt phục vụ tưới tiêu thiếu hụt, người trồng sầu riêng phải tìm mọi cách giữ nước để bảo vệ vườn cây.
Do không chủ động từ trước, 150 gốc sầu riêng bị nước mặn làm khô lá, rụng trái và chết từ 40 -50% số cây trong vườn, số cây sầu riêng còn lại có thể chăm sóc phục hồi được nhưng phải mất từ 3 - 5 năm mới cho trái lại.
"Vì vậy từ sau năm 2017 đến nay, gia đình tôi đã chuẩn bị từ sớm, chủ động trữ nước trong mương vườn, kiểm tra độ mặn trước khi lấy nước tưới và hạn chế sử dụng nước khi nguồn nước bên ngoài có dấu hiệu nhiễm mặn. Có chuẩn bị trước thì mới giảm được thiệt hại", ông Thanh nói.
Đồng thời cần có sự ưu tiên trong sử dụng nước, ưu tiên lớn nhất sử dụng nước ngọt cho ăn uống hằng ngày, tiếp đến là chăn nuôi. Và nên chọn những cây trồng cạn không sử dụng nước nhiều hoặc chuyển canh tác lúa qua nuôi trồng thủy sản, thậm chí những chỗ không đảm bảo nước cho sản xuất thì cắt luôn vụ lúa sắp tới. Hoặc chỗ nào có nước thì khi lũ rút là xuống giống ngay, đẩy vụ kế tiếp lên sớm hơn, như vậy sẽ kịp gặt cho tới khi không còn nước nữa trong mùa hạn sắp tới.
Nói tóm lại, khi bất lợi về mặt thời tiết, biến đổi khí hậu thì mạnh dạn cắt luôn một vụ lúa vì lúa là loại cây tiêu thụ nước rất lớn. Tất nhiên việc này sẽ ảnh hưởng ít nhiều trong chương trình 1 triệu héc ta lúa chất lượng cao, giảm phát thải.
* Về mặt lâu dài, các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần có giải pháp gì để ứng phó tình hình thời tiết ngày càng cực đoan, không còn theo quy luật, thưa ông?
- Về giải pháp tổng hợp thì một ngành nào đó không thể giải quyết được. Tôi cho rằng cần xem xét lại sản xuất tiêu thụ nước nhiều, lưu ý để những ngành liên quan sử dụng nước có kế hoạch của ngành mình, không đẩy cho một cơ quan nhà nước nào.
Mình ráng giữ lại lượng nước ngọt cần thiết bằng những phương tiện khác nhau. Bây giờ có một số địa phương làm hồ chứa, những chỗ làm lúa ba vụ thì mạnh dạn cắt một vụ như tôi đã nói ở trên và những vùng đê bao cần mở đê bao để nhận lại nước lũ (vùng Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười).
Con kênh cạn nước ở Cà Mau và người đàn ông xịt thuốc dưỡng hạt trên đồng khô cháy để cứu phần lúa còn lại bị khô hạn và xâm nhập mặn ở Sóc Trăng, mùa khô 2019-2020 - Ảnh: CHÍ QUỐC
Trước đây chúng ta làm đê bao là khi lũ nhiều, không cho nước lũ vô, còn bây giờ lũ ít mà không cho vô nữa thì chắc chắn sẽ thiếu nước, chúng ta cần nghĩ đến chiến lược giữ nước lại.
Cái nữa là ngành cấp nước cần có kế hoạch phân phối nước từ thượng nguồn bằng cách chuyển nước thô từ đây tới vùng ven biển, tới đây sẽ có nhà máy lọc, đưa đến từng hộ gia đình phục vụ người dân, thay vì rút nước ngầm ở những vùng ven biển như hiện nay. Ngoài ra cần có chương trình tiết kiệm nước ở tất cả các ngành. Thậm chí ở một số thời điểm, có thể cần cân nhắc tăng giá nước cao hơn để người dân có ý thức tiết kiệm.
* Hiện nay một số địa phương đang đua nhau xây hồ chứa nước ngọt hàng trăm tỉ đồng nhưng hiệu quả kiểm chứng qua thực tế cho thấy là chưa cao. Có cần thiết phải đánh giá lại?
Những cánh đồng ở Long Phú, Sóc Trăng (nay là TP Cần Thơ) khô cháy trong mùa khô 2019-2020. Theo ông Tuấn, thay vì làm hồ chứa nước quy mô lớn, giải pháp chứa nước phân tán ở các kênh, rạch và hộ gia đình - Ảnh: CHÍ QUỐC
- Tôi đang thu thập thông tin, đánh giá về việc này. Đối với hồ chứa ở Đồng bằng sông Cửu Long, theo tôi, đừng làm công trình quá lớn. Bởi vì khi làm quá lớn thì chiếm rất nhiều diện tích, phải đào sâu mới có chỗ trữ nước. Chỗ nào cũng đào sâu trung bình 5m thì chạm vào tầng phèn, nước có để trữ, nhưng giảm chất lượng (do phèn xì lên), chưa kể đào sâu quá thì hồ chứa sẽ rút nước trong kênh rạch của hộ dân, cuối cùng người dân mất nước trong khi nước vào hồ chứa bị phiễm phèn, cung cấp lại cho dân phải bơm thì không hiệu quả.
Hơn nữa hồ chứa nước quá rộng sẽ khiến nước bốc hơi mạnh, trong khi ao, đìa nhỏ hơn thì lót bạt được, hạn chế bốc hơi nước. Thậm chí người dân còn có thể tận dụng không gian làm giàn trồng mướp, khổ qua… cũng hạn chế bốc hơi.
Khi lựa chọn công trình thì tôi nghiêng hơn làm công trình nhỏ, phân tán, người dân trong cộng đồng dễ khai thác. Làm ao, đìa luôn trữ nước tốt hơn công trình lớn.
Hai đợt hạn mặn khốc liệt gần đầy
Mười năm qua, Đồng bằng sông Cửu Long đã đối diện hai đợt hạn mặn khốc liệt và dự báo thêm một đợt nữa trong mùa khô năm nay - Ảnh: CHÍ QUỐC
Từ năm 2015 đến nay, Đồng bằng sông Cửu Long đã đối mặt hai đợt hạn mặn khốc liệt.
Đợt hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô năm 2015-2016 được xác định là đợt khốc liệt nhất trong vòng 100 năm qua, đã khiến 13 tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long thời điểm đó bị ảnh hưởng, trong đó 9/13 tỉnh bị ảnh hưởng nghiêm trọng, khiến hơn 215.000 héc ta lúa và gần 70.000 héc ta thủy sản bị ảnh hưởng.
Về nguồn nước, có 288.259 hộ dân thiếu nước sinh hoạt. Tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 15.000 tỉ đồng.
Đợt hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô năm 2019 - 2020 cũng được xác định là đợt khốc liệt, tuy nhiên do rút bài học kinh nghiệm từ đợt năm 2015-2016 nên thiệt hại ít.
Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, khi kết thúc mùa khô 2019-2020, về sản xuất nông nghiệp, xâm nhập mặn đã ảnh hưởng trực tiếp đến 10/13 tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Với vụ lúa mùa 2019, diện tích bị thiệt hại trên đất lúa tôm chủ yếu ở tỉnh Cà Mau 16.500/176.700ha, trong đó mất trắng 14.000ha.
Đối với vụ đông xuân 2019-2020, diện tích lúa bị ảnh hưởng khoảng 41.900ha/1.541.000ha tổng diện tích gieo trồng toàn vùng (chiếm tỉ lệ 2,7%).
Diện tích lúa đông xuân bị thiệt hại do hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn chủ yếu ở những nơi xuống giống muộn sau tháng 12-2019, do người dân tự phát thực hiện, không theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn.
Riêng diện tích cây ăn quả bị ảnh hưởng do khô hạn, xâm nhập mặn khoảng 6.650ha; cây rau màu khoảng 1.241ha.
Đối với nuôi trồng thủy sản, diện tích bị thiệt hại khoảng 8.715ha nuôi cá truyền thống và tôm, tập trung ở các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang.
Ảnh hưởng nước sinh hoạt trong đợt hạn mặn này với khoảng 96.000 hộ. Phạm vi ảnh hưởng của xâm nhập mặn cao hơn năm 2015-2016, nhưng số hộ thiếu nước sinh hoạt giảm khoảng 114.000 hộ so với năm 2015-2016.
