Khi mái nhà với những đứa con không còn là nơi bình yên, những đứa trẻ như mất điểm tựa - Ảnh do AI tạo
Một người lớn vào nhóm Facebook "Con ghét bố mẹ" nhắn "các cháu": đứa nào ghét bố mẹ thì từ mai đừng dùng gì của bố mẹ nữa, thử xem cơm ăn ở đâu ra, áo mặc ai mua. Thế nhưng bình luận được thích nhiều nhất bên dưới, hơn 700 lượt, là của một bạn trẻ đáp lại rằng “suy cho cùng đây chỉ là quan hệ trao đổi, chẳng có gì gọi là tình thương”.
Đến ngày 30-9, nhóm nói trên đã có gần 235.000 thành viên. Tâm lý các bạn nhỏ đã được nhiều người phân tích. Các con có cảm xúc bất ưng với bố mẹ, rồi tìm thấy sự đồng điệu ở những người bạn “đồng bệnh tương lân” là điều rất bình thường, và đó cũng là "chỉ báo" về những hiện tượng bất lợi trong đời sống một số gia đình Việt. Qua bài viết này, tôi muốn mời các bậc cha mẹ, người lớn và người làm giáo dục cùng soi lại những gì đang diễn ra bên trong chính chúng ta.
Diễn biến tâm lý của con người thường bắt đầu từ những giả định mà ta không tự nhận ra. Từ giả định, ta dự cảm về tương lai gần hay xa. Dự cảm khiến ta thích hay ghét viễn cảnh ấy, từ đó sinh ra vui, buồn, sợ hãi, tức giận, rồi cảm xúc đẩy ta tới phản ứng và hành động. Hành động giải tỏa cảm xúc lúc ấy, rồi thường quay về củng cố chính giả định ban đầu.
Giả định lớn nhất hiện nay có lẽ là: Cách giáo dục bây giờ kém hơn ngày xưa, nên trẻ em bây giờ không ngoan bằng ngày xưa. Gần như thế hệ nào cũng than phiền như vậy.
Năm 2019, hai nhà tâm lý học John Protzko và Jonathan Schooler khảo sát 3.458 người Mỹ trưởng thành và thấy người càng đề cao uy quyền thì càng tin trẻ ngày nay không còn kính trọng người lớn.
Một phần lý do nằm ở ký ức: ta vô tình lấy con người hiện tại phủ lên chính mình thời bé, rồi đem hình ảnh đã tô lại ấy ra so với giới trẻ bây giờ. Ngay trong nhóm cũng có người lớn tự hỏi hồi xưa không lẽ chưa từng ghét bố mẹ, đứa nào mà chẳng có một thời bất trị. Nếu thế hệ sau luôn kém thế hệ trước, xã hội chúng ta đã không thể phát triển đến hôm nay.
Từ đó lại sinh ra những giả định con: vài biểu hiện hôm nay sẽ quyết định cả tương lai, vài bạn trẻ đặc thù đại diện cho cả một thế hệ, cha mẹ hiểu biết hơn nên con phải tuân phục… Người lớn nói "trẻ con bây giờ sướng" mà quên rằng các cuộc đua thành tích ngày càng khốc liệt, còn không gian tự chủ của con ngày càng hẹp.
Có một giả định nằm sâu hơn cả: Cha mẹ được quyền có đủ mọi cung bậc cảm xúc với con, từ thương đến giận, còn con giận hay ghét bố mẹ dù chỉ trong vài phút giây lại bị xem là tội lỗi. Một bạn trong nhóm kể đi học về chỉ than đúng một câu "mệt quá", liền bị mắng ở trường vui chứ có gì mà mệt, rồi bị hỏi sao lại sinh ra một đứa vô dụng như vậy. Từ bao giờ chúng ta có sự "phân chia giai cấp" trong việc cảm nhận, chứ chưa nói tới biểu đạt, những cảm xúc tự nhiên của con người?
Với những giả định đó, cha mẹ dễ có những dự báo thảm kịch hóa về tương lai của con và của cả chính mình. Trong nhóm, tôi đọc thấy những lời như: “Ở nhà bị mắng một tí đã làm mình làm mẩy thì ra xã hội còn khổ hơn”, hay “đã ghét thì ra ngoài mà sống, đã đi thì chết cũng không về”. Dự báo méo mó sinh ra thái độ ghét bỏ, tức muốn con phải nhất nhất theo ý mình, rồi bộc lộ thành lời nói và hành động bạo lực, đàn áp cả thể chất lẫn tinh thần.
Có khi tình thương bị dùng như một dạng "con tin": con không tuân phục thì không còn được thương, không xứng đáng làm con của bố mẹ. Lời nhắn về bữa cơm, manh áo ở đầu bài là như thế và bạn trẻ kia đã nhận ra ngay.
Những cảm xúc ấy là gì, nếu không phải là "ghét" được đội lốt "thương" rồi phủ lên bằng những lý lẽ cao đẹp?
Năm 2004, nghiên cứu của ba nhà tâm lý học Avi Assor, Guy Roth và Edward Deci cho thấy tình thương có điều kiện có thể khiến con làm theo ý cha mẹ, nhưng kèm theo là cảm giác bị cha mẹ không chấp nhận và nỗi oán giận cha mẹ.
Những người mẹ từng lớn lên với kiểu tình thương ấy cũng có xu hướng nuôi con theo lối kiểm soát. Vòng lặp cứ siết dần như vậy: con làm theo thì cha mẹ tin mình đúng, con oán giận thì cha mẹ tin trẻ bây giờ hư, và giả định ban đầu được trao sang thế hệ kế tiếp.
Tôi cũng không đứng ngoài vòng lặp ấy. Tôi từng cho rằng đứa con 7 tuổi của mình chưa biết quan tâm đến mình, cho đến khi bạn dúi vào tay tôi con tuần lộc lego mà bạn quý nhất để chúc tôi may mắn trong chuyến đi dạy ở Hà Nội, vì trước đó bạn thấy tôi hơi lo lắng về chương trình. Có lẽ sự quan tâm ấy đã có từ lâu, theo cách của con, chỉ là giả định trong tôi đã che mất không cho tôi thấy.
Cha mẹ Việt vốn thân thuộc với câu "nhìn cây sửa đất, nhìn con sửa mình". Đất nhiều cỏ dại là vì đất đang rất cần loại cỏ ấy để có sinh khối trong khi những loại cây khác chưa thể sinh trưởng, và khi dần có những loại cây tốt hơn thì cỏ dại tự khắc rút lui. Chữ "ghét" nơi các con có lẽ cũng là một thứ cỏ như vậy, và nhổ nó bằng mắng mỏ, cấm đoán hay đòi xóa nhóm thì đất vẫn nghèo nàn, cỏ lại mọc. Vậy mảnh đất tâm hồn giao hòa giữa cha mẹ và con đang nghèo nàn đến mức nào, mà sự "ghét" phải nảy sinh như vậy?
Cha mẹ cần soi lại và nuôi lại tâm hồn mình bằng sự bao dung, lòng trắc ẩn, sự yêu thương tích cực, niềm tin và hy vọng vào con. Và cách gieo mầm giáo dục bền nhất là thân giáo: tự mình sống đúng những giá trị mình muốn trao truyền, làm đúng những gì mình mong con làm, mà không vội ép con phải theo mình. Mình muốn con biết điều hòa cảm xúc thì mình không thể để những bức bối của chính mình bùng nổ lên con. Mình muốn con biết ơn thì mình không thể dùng bữa cơm, manh áo để đòi con trả nợ.
Bố mẹ có đáng ghét vậy không, các con trong nhóm kia không trả lời thay được chúng ta. Câu trả lời nằm trong chính những gì mỗi ngày mình đang gieo xuống mảnh đất tâm hồn giữa mình và con.
