Có khi cùng làm việc cả năm mà vẫn bị cô lập - Minh họa: AI
Muôn kiểu "ma cũ" chèn ép "ma mới"
Tan sở, một sinh viên cũ gọi điện cho tôi. Em từng học rất giỏi, nhạy bén và đầy năng lực. Tôi từng tin em sẽ đi khá xa với nghề. Nhưng hôm nay, bên đầu dây không còn là giọng nói đầy tự tin tôi từng biết. Em nức nở: "Thầy ơi, em có làm tốt cách mấy vẫn bị cho là không có năng lực?".
Em kể có những việc cần thiết không được thông tin đầy đủ. Lúc mới tập sự, em bắt đầu nghe những lời bóng gió: "Năng lực không quan trọng bằng trung thành, biết nghe lời". Điều khiến em tổn thương không phải công việc nhiều hay áp lực, mà là cảm giác càng cố gắng, càng có năng lực thì càng bị chèn ép.
T.T.D. (25 tuổi, TP.HCM) cũng từng trải qua cảm giác ấy. D. cho biết mình bị chèn ép chỉ vì khác biệt tính cách.
Đi làm cả năm, D. mới được đưa vào nhóm trao đổi chung của cơ quan. D. còn bị gắn mác "khó quản" chỉ vì trực tính. Dám phê bình và tự phê bình đáng lẽ phải là một lợi thế, vậy mà trở thành cái cớ bị gạt ra ngoài.
Một trường hợp khác, Đ.N.T. (Tây Ninh) cho biết mình từng rơi vào tình cảnh khó xử khi năng lực cao hơn cấp trên.
Do làm tốt và được nhiều đồng nghiệp tin cậy nên T. dần trở thành "cái gai" trong mắt một số người. Năng lực, thay vì được khuyến khích, lại trở thành thứ cần phải dè chừng.
Có một nghịch lý đáng buồn: người mới đôi khi không bị ghét vì họ làm chưa tốt, mà vì họ làm tốt quá sớm. Từ đó sự chủ động bị gọi là "thể hiện", phản biện bị xem là "cãi", khác biệt bị gắn thành "không hòa đồng".
Đến khi không chịu nổi và rời đi, người mới lại nhận một kết luận rất gọn: "Không chịu được áp lực".
Vấn nạn "ma cũ bắt nạt ma mới" vì thế không còn đơn giản là vài va chạm nơi công sở. Nó có thể diễn ra âm thầm qua cô lập khỏi nhóm, gắn nhãn tính cách, hạ thấp năng lực hoặc tìm cách làm một người mới bớt giỏi...
Người mới cần học việc, nhưng liệu có nên quá khắt khe?
Ra trường, nhiều bạn trẻ nghĩ rằng chỉ cần giỏi chuyên môn là đủ. Nhưng bước vào môi trường lao động, còn một thứ phải học: "luật ngầm". Ai thật sự có tiếng nói? Ai không giữ chức danh nhưng lại có ảnh hưởng?...
Những điều này không có trong giáo trình, nhưng lại có thể quyết định người mới làm việc thuận lợi hay chật vật.
Giai đoạn tập sự vốn được đặt ra để người mới làm quen công việc, học quy trình, được hướng dẫn và chứng minh năng lực. Nhưng tập sự không thể trở thành khoảng thời gian để thử xem một người có biết "ngoan", biết "nghe lời" hay không.
Người trẻ cần học cách hòa nhập, nhưng người cũ cũng phải học cách đón nhận người mới. Người mới cần được đánh giá bằng khả năng học hỏi, thái độ và kết quả công việc...
Nhưng "bật" lại không nhất thiết là tranh cãi, đối đầu hay hơn thua với người cũ. Đó có thể đơn giản là dám nói "không" với điều sai, dám hỏi khi chưa rõ, dám phản biện khi thấy bất hợp lý và biết bảo vệ giới hạn của mình.
Một môi trường chuyên nghiệp không cần tất cả mọi người giống nhau. Điều cần giống nhau là tôn trọng, công bằng và trách nhiệm trong công việc. Khác biệt về tính cách, thế hệ hay cách giao tiếp không thể trở thành cái cớ để một người bị hạ thấp, cô lập hay gạt khỏi cơ hội phát triển.
Nếu một nơi làm việc buộc người trẻ phải lựa chọn giữa giỏi lên và được yên ổn, đó không còn là câu chuyện về khả năng thích nghi của người mới, mà là môi trường ấy có đáng để thích nghi hay không?
Có lẽ đã đến lúc thôi xem "ma cũ bắt nạt ma mới" như một "nghi thức" mà ai đi làm cũng phải trải qua. Người mới cần được thử thách bằng công việc, không phải bằng sự chèn ép; cần được đánh giá bằng năng lực. Cần học cách trưởng thành, không phải cách thu nhỏ mình để vừa với những chiếc khuôn cũ.
Và nếu phải "bật" lại, hãy bật lại bằng năng lực, bằng chính kiến, bằng sự chuyên nghiệp, chứ không phải bằng một cuộc đối đầu.
