Trong số những bí ẩn nổi tiếng của đảo Phục Sinh, bên cạnh các tượng đá Moai khổng lồ, còn có một di sản ít được biết đến nhưng khiến giới khảo cổ và ngôn ngữ học đau đầu suốt hơn 160 năm: hệ thống ký hiệu Rongorongo.
Đây là tập hợp những biểu tượng được khắc trên các tấm gỗ, được người Rapa Nui gọi là Rongorongo, có nghĩa là "những tấm gỗ biết nói". Dù đã được phát hiện từ thế kỷ XIX, cho đến nay, các nhà khoa học vẫn chưa thể xác định chính xác nội dung mà hệ thống ký hiệu này muốn truyền tải.
Rongorongo vẫn chưa được giải mã và chưa có bản dịch nào được giới khoa học công nhận. Thông tin về việc một người tên Irina dịch toàn bộ nội dung các tấm gỗ không được xác thực.
Trên Internet, thỉnh thoảng lại xuất hiện những thông tin khẳng định Rongorongo đã được giải mã hoàn toàn. Một trong số đó là câu chuyện về một người tên Irina được cho là đã dịch toàn bộ các tấm gỗ thành những câu liên quan đến khoai lang, mía và các tù trưởng.
Tuy nhiên, theo tình hình nghiên cứu hiện nay, không có bằng chứng nào cho thấy bản dịch này được cộng đồng khoa học chấp nhận. Rongorongo vẫn được xếp vào nhóm những hệ thống chữ viết chưa thể giải mã, tương tự một số văn tự cổ nổi tiếng khác trên thế giới.
Hiện chỉ còn khoảng 24 tấm gỗ Rongorongo được lưu giữ tại các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân. Rongorongo nhiều khả năng là hệ thống chữ viết bản địa duy nhất của Polynesia và được người Rapa Nui sáng tạo độc lập.
Hiện chỉ còn khoảng 24 tấm gỗ Rongorongo còn tồn tại. Chúng được lưu giữ rải rác tại nhiều bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân trên thế giới. Phần lớn số hiện vật ban đầu đã biến mất sau những biến cố lịch sử xảy ra trên đảo.
Các tấm gỗ có kích thước và hình dạng khác nhau nhưng đều được phủ kín những ký hiệu nhỏ được chạm khắc rất cẩn thận. Các biểu tượng mô tả con người, động vật, thực vật cùng nhiều hình học trừu tượng, cho thấy đây không đơn thuần là các hình trang trí.
Một trong những đặc điểm độc đáo nhất của Rongorongo là cách trình bày văn bản. Thay vì viết liên tục theo một chiều, người xưa sử dụng kiểu viết được gọi là "bò cày". Sau khi đọc hết một dòng từ trái sang phải, người đọc phải xoay ngược tấm gỗ rồi tiếp tục đọc dòng tiếp theo theo chiều ngược lại. Kiểu bố trí này gần như không xuất hiện trong bất kỳ hệ thống chữ viết nào còn tồn tại.
Phần lớn các tấm gỗ đã bị phá hủy sau khi các nhà truyền giáo Pháp xóa bỏ văn hóa bản địa vào thế kỷ XIX.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính việc mất đi những người cuối cùng có khả năng đọc Rongorongo đã khiến bí mật này không thể truyền lại cho hậu thế.
Từ đầu thế kỷ XIX, người Rapa Nui liên tục hứng chịu các cuộc săn bắt nô lệ của thực dân phương Tây. Phần lớn nam giới trên đảo bị đưa đi lao động cưỡng bức. Chỉ một số rất ít trở về, nhưng họ lại mang theo bệnh đậu mùa, khiến dân số trên đảo suy giảm nghiêm trọng.
Đến khoảng năm 1863, các nhà truyền giáo Pháp đặt chân lên đảo và tiến hành cải đạo gần như toàn bộ cư dân sang Thiên Chúa giáo. Trong quá trình xóa bỏ tín ngưỡng và văn hóa bản địa, họ yêu cầu tiêu hủy gần như toàn bộ các tấm gỗ Rongorongo. Chỉ một số ít hiện vật được người dân bí mật cất giấu mới tồn tại đến ngày nay.
Điều khiến Rongorongo trở nên đặc biệt là nhiều bằng chứng cho thấy đây có thể là hệ thống chữ viết bản địa duy nhất từng được phát triển tại Polynesia.
Các phân tích định tuổi bằng carbon-14 cho thấy một số tấm gỗ được chế tác từ cây bị đốn hạ trong giai đoạn 1493 đến 1509. Điều này đồng nghĩa chúng đã xuất hiện trước khi người châu Âu đặt chân tới đảo Phục Sinh hơn hai thế kỷ.
Kết quả định tuổi carbon-14 cho thấy Rongorongo xuất hiện trước khi người châu Âu đến đảo Phục Sinh hơn 200 năm. Một nghiên cứu mới cho rằng Rongorongo có thể chứa "bộ lịch âm thứ hai", nhưng giả thuyết này vẫn chưa được phản biện khoa học.
Nếu giả thuyết này chính xác, Rongorongo sẽ gia nhập nhóm rất hiếm các hệ thống chữ viết được con người sáng tạo độc lập, bên cạnh chữ hình nêm của Lưỡng Hà, chữ tượng hình Ai Cập hay chữ Hán cổ.
Những năm gần đây, Rongorongo tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu. Một nhà khoa học người Australia đã công bố bản thảo nghiên cứu cho rằng ông phát hiện một "bộ lịch âm thứ hai" trên các tấm gỗ.
Thông qua việc phân tích các chuỗi ký hiệu lặp lại và biểu tượng giống "đầu gậy cùng nụ hoa", ông nhận thấy một chuỗi gồm 29 ký hiệu có thể đại diện cho chu kỳ 29 hoặc 30 ngày của lịch âm hoặc chu kỳ nông nghiệp.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là nghiên cứu tiền công bố và chưa trải qua quá trình phản biện độc lập. Vì vậy, giới khoa học vẫn chưa coi đây là bằng chứng đủ sức thay đổi hiểu biết hiện nay về Rongorongo.
Trước đó, từ năm 1958, các học giả đã nhận diện được một chuỗi ký hiệu phản ánh lịch Mặt Trăng của người Rapa Nui với khoảng 30 đến 31 biểu tượng tương ứng các pha của Mặt Trăng. Phát hiện mới, nếu được xác nhận trong tương lai, sẽ trở thành "bộ lịch âm thứ hai" được ghi nhận trên hệ thống chữ viết bí ẩn này.
Sau hơn một thế kỷ rưỡi nghiên cứu, Rongorongo vẫn chưa chịu "lên tiếng". Mỗi phát hiện mới đều mang đến thêm hy vọng, nhưng cũng cho thấy việc giải mã hệ thống ký hiệu này khó khăn đến mức nào. Cho đến khi xuất hiện những bằng chứng đủ sức thuyết phục cộng đồng khoa học quốc tế, những tấm gỗ "biết nói" của đảo Phục Sinh vẫn sẽ tiếp tục là một trong những bí ẩn hấp dẫn nhất của nền văn minh nhân loại.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
