Bắt tay, ôm hay hôn má: Đâu là ranh giới giữa khác biệt ứng xử và sự thiếu tôn trọng?

Ở mỗi nền văn hóa khác nhau đều có quy chuẩn riêng cho cách chào hỏi - Ảnh: Shutterstock

Một cái bắt tay bị từ chối có thể khiến người đối diện khó xử. Một nụ hôn má không đúng lúc cũng có thể tạo ra tình huống ngượng ngùng.

Những tình huống tưởng chừng nhỏ nhặt ấy cho thấy phép lịch sự không có một chuẩn mực chung cho tất cả. Điều được xem là thân thiện, gần gũi trong nền văn hóa này có thể lại bị coi là không phù hợp trong nền văn hóa khác.

Cái bắt tay dưới lăng kính của các nền văn hóa

Trong công việc và ngoại giao, bắt tay thường được xem là cách thể hiện sự thân thiện, tôn trọng và thiện chí. Vì vậy, khi một người đưa tay ra nhưng đối phương từ chối, tình huống có thể trở nên khó xử.

Tranh luận này từng xuất hiện tại Thụy Điển. Theo BBC, vào năm 2018, một phụ nữ Hồi giáo đã được bồi thường sau khi bị từ chối tuyển dụng vì không bắt tay người quản lý nam.

Đến tháng 1-2025, nhà lãnh đạo Syria Ahmed al-Sharaa cũng gây chú ý khi không bắt tay nữ Ngoại trưởng Đức Annalena Baerbock trong chuyến thăm Damascus mà chỉ đặt lên ngực và gật đầu chào bà. Tuy nhiên, ông lại bắt tay Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot.

Từ trái qua: Ngoại trưởng Đức Annalena Baerbock, lãnh đạo Syria Ahmed al-Sharaa và Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot tại Damascus, Syria - Ảnh: AFP

Trên thực tế, cách ứng xử này xuất phát từ quan niệm tôn giáo trong Hồi giáo. Theo đó, một số tín đồ tránh tiếp xúc cơ thể với người khác giới, trừ vợ hoặc chồng và một số thành viên trong gia đình.

Những sự việc trên đặt ra câu hỏi về giới hạn của các quy tắc xã giao. Với người xem bắt tay là phép lịch sự thông thường, việc từ chối có thể khiến họ cảm thấy không được tôn trọng.

Với những người kiêng tiếp xúc thân thể với người khác giới vì niềm tin tôn giáo, một cái bắt tay không đơn thuần là phép xã giao mà còn liên quan đến nguyên tắc cá nhân. Khi một bên xem đó là cử chỉ lịch thiệp thông thường, bên kia lại lựa chọn giữ khoảng cách để tôn trọng đức tin của mình.

Trên thực tế, bắt tay không phải hình thức chào hỏi duy nhất. Ở Nhật Bản, cúi chào là nghi thức phổ biến, với mức độ trang trọng tùy hoàn cảnh. Tại Thái Lan, người ta có thể chắp hai tay trước ngực để chào hỏi. 

Áp mũi và trán vào nhau là cách chào hỏi của cộng đồng Māori ở New Zealand - Ảnh: Frans Lemmens/Getty Images

Với cộng đồng Māori ở New Zealand, hongi là nghi thức áp mũi và trán vào nhau, mang ý nghĩa kết nối giữa hai người.

Ngay cả cái bắt tay cũng không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa giống nhau. Trong lịch sử châu Âu, cử chỉ này từng gắn với sự thỏa thuận, cam kết và hòa giải trước khi trở thành cách chào hỏi quen thuộc. 

Những thay đổi ấy cho thấy các quy tắc giao tiếp không phải lúc nào cũng cố định, mà có thể thay đổi theo thời gian và bối cảnh xã hội.

Ranh giới vô hình trong giao tiếp cơ thể

Nếu bắt tay đặt ra câu hỏi về quyền lựa chọn nghi thức chào hỏi, những cái ôm và nụ hôn má lại cho thấy ranh giới tiếp xúc cơ thể cũng khác nhau giữa các nền văn hóa.

Tại Pháp, số lần hôn má khi chào hỏi thay đổi theo địa phương. Hai nụ hôn phổ biến ở Paris, còn một số vùng có phong tục ba hoặc bốn nụ hôn. 

Ở nhiều quốc gia khác, số lần hôn và cách thực hiện cũng khác nhau. Với người đã quen nghi thức này, đó có thể chỉ là lời chào xã giao. Với người chưa từng trải nghiệm, việc một người mới gặp tiến lại gần để hôn má có thể gây bối rối.

Từ châu Âu, Mỹ Latin, châu Phi đến Trung Đông, hôn má là một kiểu chào hỏi vô cùng phổ biến - Ảnh: Tim Robberts/Getty Images

Những tình huống khó xử đôi khi nảy sinh từ sự khác biệt trong cách thể hiện thiện chí. Nụ hôn má tưởng chừng thân mật có thể trở nên lúng túng khi hai bên nghiêng đầu về cùng một phía.

Cái ôm cởi mở đôi khi lại không gặp được sự hưởng ứng từ đối phương, vốn chỉ mong đợi một cái bắt tay xã giao. Không có ai cố tình làm sai, nhưng sự khác biệt trong thói quen vẫn có thể khiến cuộc gặp trở nên ngượng ngùng.

Nhà nhân học Edward T. Hall sử dụng khái niệm proxemics để nghiên cứu cách con người sử dụng không gian khi giao tiếp. 

Theo cách phân chia của ông, khoảng cách giao tiếp gồm bốn vùng cơ bản: thân mật, cá nhân, xã hội và công cộng. Khoảng cách mỗi người cảm thấy thoải mái chịu ảnh hưởng của văn hóa, mối quan hệ và hoàn cảnh gặp gỡ.

Trong bài viết trên The MIT Press Reader, nhà tâm lý học Roger Kreuz và nhà ngoại giao Mỹ Richard Roberts chỉ ra rằng khoảng cách giao tiếp ở Trung Đông thường gần hơn so với ở Mỹ.

Không chỉ bắt tay, ôm hay hôn má, khoảng cách cũng là một yếu tố quan trọng trong giao tiếp giữa người với người - Ảnh: Cristina Gottardi/Unsplash

Khi trò chuyện, người Mỹ có thể chủ động lùi lại vì cảm thấy đối phương đứng quá gần, còn người Trung Đông lại tiến đến để giữ khoảng cách quen thuộc. Nếu không hiểu sự khác biệt này, một bên có thể bị cho là quá suồng sã, bên còn lại bị đánh giá là lạnh lùng.

Tuy nhiên, hiểu phong tục không đồng nghĩa phải chấp nhận mọi hành vi tiếp xúc. Một người quen ôm khi gặp gỡ không có nghĩa người đối diện cũng muốn được ôm.

Tương tự, việc từ chối bắt tay hay hôn má không nhất thiết là biểu hiện của thái độ thù địch. Ranh giới cá nhân vẫn cần được tôn trọng, ngay cả khi một nghi thức đã trở nên phổ biến trong cộng đồng.

Đừng vội đánh giá

Sự khác biệt trong giao tiếp cũng được ông Gilles Guillot - Tùy viên Hợp tác và Hoạt động Văn hóa, Giám đốc đặc trách Viện Pháp tại Việt Nam - nhận thấy trong thời gian làm việc tại Việt Nam.

Theo ông, người Pháp thường có xu hướng giao tiếp trực tiếp, trong khi người Việt chú trọng cách diễn đạt gián tiếp và sự hài hòa trong các mối quan hệ. Ông cho biết mình phải chú ý hơn đến cách diễn đạt để tránh khiến người Việt cảm thấy khó chịu hoặc bị tổn thương bởi một thái độ có thể bị hiểu là đối đầu.

Từ đó, ông Gilles Guillot đánh giá để phân biệt sự khác biệt văn hóa với hành vi thiếu tôn trọng, cần xem xét ý định đằng sau hành động, thay vì chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài.

Ông Gilles Guillot, Tùy viên Hợp tác và Hoạt động Văn hóa, Giám đốc đặc trách Viện Pháp tại Việt Nam - Ảnh: NVCC

“Để không nhầm lẫn giữa sự khác biệt văn hóa và hành vi thiếu tôn trọng, điều quan trọng là cần chú ý đến ý định đằng sau hành vi, thay vì chỉ nhìn vào bản thân hành vi đó.

Chìa khóa để tránh những hiểu lầm nằm ở khả năng tạm gác lại những phán xét của mình, sẵn sàng dành cho người khác sự tin tưởng khi chưa có đủ cơ sở để đánh giá, và trao đổi một cách cởi mở về cách thức giao tiếp của mỗi người” - ông chia sẻ.

Ông Gilles Guillot nhận ra trong quá trình giao tiếp với người Việt, khả năng giải mã các tín hiệu giao tiếp phi ngôn ngữ và khéo léo tránh sự đối lập trực tiếp đóng vai trò quyết định.

“Đây là một quá trình học hỏi đầy thú vị đối với một người phương Tây, vốn đến từ nền văn hóa có cách giao tiếp trực diện hơn, chúng tôi cần học cách tiết chế thói quen ấy, thay vào đó là chú tâm lắng nghe cả những khoảng lặng và những sắc thái tinh tế trong giao tiếp” - ông nói thêm.

Nhận định này cũng gợi ra một vấn đề trong những tình huống chào hỏi thường ngày: không phải lúc nào biểu hiện bên ngoài cũng phản ánh đúng ý định của một người.

Khi chưa biết đối phương quen với cách chào hỏi nào, một lời chào bằng lời trước có thể giúp tránh tình huống ngượng ngùng. Nếu có khác biệt, việc hỏi han hoặc giải thích nhẹ nhàng cũng giúp hai bên hiểu nhau hơn.

Bắt tay, ôm hay hôn má không nhất thiết phải trở thành phép thử để đánh giá thái độ của một người. Điều quan trọng là hiểu phong tục của đối phương, đồng thời tôn trọng lựa chọn và giới hạn cá nhân trong từng cuộc gặp.