Đợt sang Mỹ vừa rồi, tôi cũng gặp rất nhiều cô chú người Việt vẫn đi làm ở tuổi ngoài 70. Có người già bán hàng, có người lái xe, có người làm trong siêu thị.
Tôi hỏi một ông anh thân gần 80 tuổi, sao anh không nghỉ ngơi đi. Câu trả lời là: dừng làm việc là thấy mình già liền.
Người già được trọng dụng khắp thế giới
Lần đầu tiên bay nội địa ở Mỹ bằng American Airlines, tôi khá ngạc nhiên khi thấy nhiều tiếp viên hàng không đã lớn tuổi. Có người tóc đã bạc, có người ngoài 60. Trong suy nghĩ của tôi trước đó, cũng như của rất nhiều người Việt, tiếp viên hàng không phải là nghề dành cho người trẻ, ngoại hình đẹp và năng động.
Nhưng rồi chỉ sau vài chuyến bay, tôi nhận ra tuổi tác dường như không phải điều hành khách quan tâm nhất. Điều họ cần là sự chuyên nghiệp, bình tĩnh, chu đáo và kinh nghiệm.
Ở Nhật và Singapore, tôi lại có một sự ngạc nhiên khác. Rất nhiều lần tôi bước lên taxi và thấy bác tài đã ngoài 70 tuổi.
Ban đầu tôi cũng hơi băn khoăn. Nhưng rồi những chuyến xe ấy luôn diễn ra rất an toàn. Có bác tài còn kể với tôi rằng con cái đều đã thành đạt, tiền không còn là vấn đề lớn. Đi làm vì ở nhà buồn, vì còn khỏe, vì muốn mỗi ngày vẫn được gặp người này người kia.
Ở Singapore, muốn trở thành tài xế taxi phải từ 30 tuổi trở lên. Có lẽ họ tin rằng với nghề chở người, sự chín chắn và kinh nghiệm cũng quan trọng không kém kỹ năng lái xe.
Và khi đã lớn tuổi, tài xế vẫn có thể tiếp tục hành nghề đến 75 tuổi, miễn là vượt qua các đợt kiểm tra sức khỏe định kỳ nghiêm ngặt. Ai còn đủ sức khỏe thì cứ làm, ai không còn phù hợp thì nghỉ, quyết định dựa trên bằng chứng chứ không phải cảm tính hay định kiến.
Đi nhiều nơi, tôi nhận ra ở những nước dân số đang già hóa, hình ảnh người lớn tuổi vẫn còn đi làm xuất hiện ở khắp nơi. Trong siêu thị, nhà ga, bảo tàng, công viên hay các trung tâm dịch vụ công. Họ không cần thể hiện mình trẻ, mà chỉ đang làm tốt một công việc phù hợp với sức khỏe và kinh nghiệm của mình.
Mong ước về tương lai người già ở Việt Nam
Ở Việt Nam, chỉ cần bước qua tuổi nghỉ hưu, nhiều người gần như bị mặc định là đã hết vai trò trên thị trường lao động. Trong khi đó, tuổi thọ ngày càng cao, sức khỏe của người 65 hay 70 hôm nay cũng khác rất nhiều so với một thế hệ trước. Như cha tôi, gần 90 tuổi, ông vẫn có thể lái xe máy đi ăn sáng, chăm sóc vườn tược…
Tất nhiên, tôi không nghĩ chúng ta nên ban hành quy định bắt buộc doanh nghiệp phải ưu tiên tuyển người lớn tuổi. Thị trường lao động cần được vận hành bằng năng lực chứ không phải bằng mệnh lệnh hành chính.
Nhưng cơ quan chức năng hoàn toàn có thể tạo ra những cú hích đủ để doanh nghiệp sẵn sàng mở thêm cánh cửa cho người lớn tuổi và tháo bớt những rào cản đang vô tình ngăn họ lại.
Trước hết là chuyện thuế. Những doanh nghiệp sử dụng một tỉ lệ nhất định lao động trên 60 tuổi ở các vị trí phù hợp có thể được hưởng ưu đãi.
Không phải để thưởng cho doanh nghiệp, mà để bù đắp phần chi phí họ bỏ ra khi xây dựng môi trường làm việc phù hợp với lao động lớn tuổi.
Kế đến là một rào cản rất cụ thể mà ít ai nhắc tới, đó là chính sách bảo hiểm xã hội hiện nay chưa thực sự khuyến khích người đã nhận lương hưu tiếp tục đi làm. Nếu đóng góp thêm mà không được ghi nhận, hoặc thủ tục quá phức tạp, thì dù doanh nghiệp có muốn tuyển, người lao động cũng ngại.
Đây là điều có thể sửa được bằng chính sách, không cần chờ thay đổi cả một hệ thống.
Chúng ta cũng có thể học cách làm của Nhật Bản với mô hình trung tâm nhân lực cao niên, nơi chính quyền địa phương đứng ra làm cầu nối, giới thiệu những công việc bán thời gian phù hợp cho người đã nghỉ hưu, từ chăm sóc công viên đến hỗ trợ hành chính.
Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng "phiên bản" của riêng mình, ở cấp phường xã như một ngân hàng việc làm dành riêng cho người sau tuổi nghỉ hưu.
Ngay cả trong các cơ quan Nhà nước cũng nên có chính sách tuyển dụng những người lớn tuổi cho các công việc phù hợp, quản lý thư viện, hướng dẫn tại bảo tàng, chăm sóc công viên, tư vấn khách hàng, hỗ trợ hành chính, cố vấn kỹ thuật, đào tạo nghề, hòa giải cộng đồng hay hỗ trợ du lịch... Những công việc này cần trải nghiệm nhiều hơn là sức trẻ.
Trong khu vực doanh nghiệp tư nhân, tôi nghĩ mô hình đáng thử nhất là để người lớn tuổi làm cố vấn kèm cặp cho nhân sự trẻ, thay vì giữ họ ở vị trí vận hành đòi hỏi cường độ cao. Kinh nghiệm được giữ lại, người trẻ được dẫn dắt, mà doanh nghiệp cũng không phải đặt lên vai người lớn tuổi áp lực năng suất như thời còn sung sức nhất.
Và thay vì cắt đứt công việc đột ngột ở đúng một mốc tuổi, có lẽ nên tính đến việc giảm dần giờ làm theo từng giai đoạn, để người lao động và doanh nghiệp cùng có thời gian chuyển tiếp, thay vì một ngày đang đi làm, ngày hôm sau bỗng dưng thấy mình không còn chỗ nào cần đến nữa.
Quan trọng hơn cả vẫn là hệ thống khám sức khỏe định kỳ đủ nghiêm túc. Ai còn đủ điều kiện thì tiếp tục làm việc. Ai không còn phù hợp thì nghỉ ngơi.
Đó là cách vừa tận dụng được nguồn nhân lực có kinh nghiệm, vừa bảo đảm an toàn cho xã hội.
Chúng ta chỉ già đi từ ngày không còn ai cần đến mình nữa
Tôi năm nay đã ngoài 50 tuổi. Mỗi lần nghĩ đến tuổi già, điều tôi mong không phải là sẽ nghỉ làm vào năm nào.
Điều tôi mong là đến năm 70 hay 75 tuổi, nếu sức khỏe còn cho phép, tôi vẫn có thể viết, vẫn có thể đi nói chuyện với sinh viên, vẫn có thể tư vấn cho doanh nghiệp, vẫn có lý do để sáng thức dậy và thấy ngày mới của mình có ích.
Tôi tin nhiều người cũng nghĩ như vậy. Con người không chỉ già đi vì tuổi tác. Nhiều khi chúng ta già đi từ ngày không còn ai cần đến mình nữa.
Một xã hội văn minh không chỉ là nơi người già được chăm sóc tốt. Đó còn phải là nơi những người lớn tuổi, nếu còn sức khỏe và còn khát vọng cống hiến, vẫn có cơ hội được làm việc, được đóng góp và được sống với cảm giác rằng mình vẫn là một phần hữu ích của cộng đồng.
