Xây dựng thành phố nhân văn

"Đi từng ngõ, gõ từng nhà" khám sức khỏe miễn phí cho người yếu thế tại TP.HCM - Ảnh: HOÀNG TRIỀU

TP.HCM không chỉ là trung tâm kinh tế sôi động mà còn là biểu tượng của tinh thần nghĩa tình, nhân văn - một giá trị cốt lõi đã được hun đúc qua bao thăng trầm lịch sử. Người Sài Gòn - Gia Định xưa nay nổi tiếng với phẩm chất thương người, sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau, đặc biệt trong khó khăn. Những biểu hiện nhân văn của TP.HCM thể hiện rõ nét qua nhiều khía cạnh đời sống, góp phần xây dựng hình ảnh một đô thị văn minh, hiện đại và nhân ái.

Đó là tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái trong cộng đồng. Thành phố mỗi năm chi hàng ngàn tỉ đồng hỗ trợ người khó khăn, thể hiện trách nhiệm của chính quyền và sự chung tay của toàn dân. Khi dịch COVID-19 bùng phát, TP.HCM đã trở thành điểm sáng với hàng trăm mô hình từ thiện tự phát… Các hoạt động giúp đỡ nhau ở cơ sở, trong cộng đồng dân cư diễn ra thường xuyên với rất nhiều hình thức, thể hiện rõ sự chia sẻ, gắn kết của bà con với nhau.

Đó là phong trào tình nguyện sôi nổi, đặc biệt của tuổi trẻ. TP.HCM có hệ thống tổ chức tình nguyện phong phú: Chiến dịch "Xuân tình nguyện", "Hoa phượng đỏ", "Ngày thứ Bảy tình nguyện", "Ngày Chủ nhật xanh"…; hằng năm, hàng chục ngàn bạn trẻ tham gia hiến máu, dạy học vùng sâu, hỗ trợ người khuyết tật, dọn vệ sinh môi trường, xây dựng nhà tình thương...

Đó là lòng nhân ái trong kinh doanh và phát triển. Nhiều doanh nghiệp ở thành phố không chỉ tập trung lợi nhuận mà còn tích cực tham gia trách nhiệm xã hội: xây cầu đường nông thôn, tài trợ học bổng, hỗ trợ y tế cộng đồng... Điều này góp phần giảm khoảng cách giàu nghèo và lan tỏa giá trị nhân văn.

Đó là có sự kết hợp hài hòa giữa hiện đại và truyền thống nhân văn. TP.HCM bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong khi hội nhập quốc tế. 

Các chương trình an sinh xã hội, hỗ trợ tái định cư khi chỉnh trang đô thị được thực hiện theo tinh thần "Nhà nước và Nhân dân cùng làm". Thành phố cũng chú trọng chăm lo giáo dục, y tế cho người dân, đặc biệt là các chính sách đặc thù cho người cao tuổi, trẻ mồ côi và đối tượng yếu thế.

Những biểu hiện nhân văn trên xuất phát từ truyền thống nghĩa tình, "thương dân, trọng dân" của Đảng bộ và Nhân dân TP.HCM, kết hợp với ý thức trách nhiệm của mỗi công dân. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu vẫn tồn tại không ít biểu hiện chưa nhân văn, làm giảm sức hút và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống người dân. 

Việc nhận diện rõ những hạn chế và đề xuất giải pháp thiết thực là cần thiết để xây dựng một TP.HCM thực sự vì con người. Để phát huy mạnh mẽ hơn cần tiếp tục đẩy mạnh giáo dục đạo đức, nhân rộng các mô hình tốt và xây dựng cơ chế khuyến khích sự tham gia rộng rãi của cộng đồng.

Trước hết, phải kể đến tình trạng giao thông hỗn loạn và thiếu ý thức. Hằng ngày, trên các tuyến đường lớn như Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt hay Phạm Văn Đồng, tình trạng lấn làn, phóng nhanh vượt ẩu, không nhường đường cho người đi bộ vẫn phổ biến. Nhiều tài xế xe máy, ô tô thiếu kiên nhẫn, bóp còi inh ỏi, gây áp lực tâm lý cho người tham gia giao thông. Điều này không chỉ gây tai nạn mà còn phản ánh sự thiếu tôn trọng lẫn nhau - một giá trị cốt lõi của nhân văn.

Một biểu hiện khác là ô nhiễm môi trường và thói quen xả rác bừa bãi. Dù có nhiều chiến dịch vệ sinh nhưng tại các khu vực, trên và ven kênh rạch hay chợ truyền thống, rác thải vẫn ngập tràn sau giờ tan tầm. Người dân vứt rác xuống kênh, sông Sài Gòn hay trên vỉa hè cho thấy nhận thức về trách nhiệm cộng đồng còn hạn chế. Hệ quả là cảnh quan đô thị xấu xí, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng và hình ảnh thành phố.

Về mặt xã hội, tình trạng người ăn xin, bán hàng rong lấn chiếm lòng đường, vỉa hè vẫn diễn ra dai dẳng. Một số trường hợp lợi dụng lòng thương hại để trục lợi, trong khi một bộ phận người dân thiếu kiên nhẫn, đôi khi có thái độ thờ ơ hoặc thậm chí khó chịu với người yếu thế. Dịch vụ công cộng đôi khi cũng thiếu sự chu đáo: nhân viên y tế, hành chính đôi chỗ còn gây khó khăn, thiếu nụ cười và sự nhiệt tình hỗ trợ người dân…

Chị Lê Thị Huệ (32 tuổi, phường Phú Lợi, TP.HCM) làm bánh mì phát miễn phí vào cuối tuần cho bà con - Ảnh: NGỌC SANG

Một số biểu hiện ứng xử với nhau còn thô bạo, thiếu văn hóa, văn minh, nhất là các trường hợp chỉ vì mâu thuẫn nhỏ đã lao vào xô xát, thậm chí có những vụ việc gây ra hậu quả đáng tiếc. 

Hay một số người buôn bán vì lợi ích riêng mà bất chấp đạo lý hay sức khỏe, thậm chí tính mạng của người tiêu dùng. Một số công trình chưa chú trọng đầy đủ sự an toàn, tiện lợi cho người dân, như mặt đường còn gồ ghề dễ dẫn đến tai nạn; biển báo giao thông có khi còn đánh đố người đi đường; lưới điện còn có một số chỗ chưa thật sự an toàn…

Những biểu hiện này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: đô thị hóa nhanh chóng dẫn đến áp lực dân số, khoảng cách giàu nghèo, mặt trái của cơ chế thị trường làm đạo đức xã hội xuống cấp, giáo dục đạo đức chưa sâu sát và cơ chế quản lý đôi chỗ chưa đồng bộ.

Để khắc phục, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, tăng cường giáo dục và tuyên truyền. Các trường học, khu phố, cơ quan, doanh nghiệp… nên lồng ghép nội dung "TP.HCM nhân văn" vào chương trình giáo dục thường xuyên qua các buổi sinh hoạt, hội nghị, chiến dịch truyền thông trên báo chí, mạng xã hội và ứng dụng di động. Cần chú ý giáo dục về ý thức công cộng cho trẻ em để hình thành thói quen, tính cách tích cực khi trưởng thành.

Thứ hai, siết chặt quản lý và thực thi pháp luật. Tăng cường lực lượng thanh tra giao thông, cảnh sát môi trường, trật tự đô thị…; áp dụng phạt nghiêm minh, công khai các trường hợp vi phạm qua camera giám sát và ứng dụng báo cáo của người dân; kết hợp một số hình thức xử phạt khác như lao động công ích, tham gia tuyên truyền bắt buộc, kiểm điểm trong cộng đồng dân cư... 

Đồng thời hoàn thiện hạ tầng: mở rộng vỉa hè, xây dựng thêm bãi đỗ xe, cải tạo kênh rạch, phát triển giao thông công cộng hiện đại, xây dựng hệ thống xử lý rác thân thiện môi trường… để giảm áp lực.

Thứ ba, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng. Khuyến khích các mô hình "khu phố văn minh", "đường phố không rác", các phong trào tình nguyện hỗ trợ người yếu thế… Chính quyền cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Nhân dân, tạo ra những không gian công cộng thân thiện, hỗ trợ sinh kế cho người lao động nghèo thay vì chỉ cưỡng chế.

Cuối cùng, lãnh đạo thành phố cần cụ thể hóa Chiến lược về xây dựng TP.HCM nghĩa tình, nhân văn bằng các chỉ số đo lường cụ thể (như chỉ số hài lòng của người dân, tỉ lệ vi phạm giao thông, mức độ sạch đẹp đô thị, chỉ số an toàn của không khí…) và kiểm tra định kỳ. Đầu tư vào văn hóa, nghệ thuật, bảo tồn di sản để người dân tự hào và gắn bó hơn với thành phố.

Có thể nói, xây dựng TP.HCM trở thành đô thị văn minh, hiện đại, nghĩa tình, nhân văn không phải việc một sớm một chiều nhưng hoàn toàn khả thi nếu có quyết tâm chính trị mạnh mẽ, sự chung tay của toàn hệ thống và ý thức trách nhiệm của mỗi công dân. Khi mỗi người dân đều thể hiện sự nhân ái trong hành vi hằng ngày, TP.HCM sẽ thực sự là đô thị có chất lượng sống tốt, là niềm tự hào của cả nước và khu vực.