Tại sao bàn thờ Thần Tài - Ông Địa thường đặt sát mặt đất?

Bước vào nhiều cửa hàng, quán ăn hay gia đình kinh doanh, không khó để bắt gặp bàn thờ Thần Tài - Ông Địa nằm ngay dưới thấp, thường ở một góc nhà và gần khu vực cửa ra vào. Cách bố trí này khác hẳn bàn thờ gia tiên vốn thường được đặt ở vị trí cao ráo, trang trọng. Vì sao cùng là bàn thờ nhưng một bên đặt trên cao, một bên lại sát mặt đất? Đằng sau cách bài trí quen thuộc này có những lý giải gắn với tín ngưỡng dân gian, quan niệm Thiên - Địa - Nhân và cả những tích xưa được lưu truyền về Thần Tài.

Trước hết là tích dân gian về Thần Tài

Trong dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện khác nhau về nguồn gốc Thần Tài. Một trong những tích phổ biến kể rằng Thần Tài vốn ở trên trời, trong một lần xuống trần vì sự cố mà mất trí nhớ, phải lang thang xin ăn. Khi được một cửa hàng mời vào ăn uống, việc buôn bán của cửa hàng bỗng trở nên đông khách. Sau đó, Thần Tài đi đến đâu, nơi ấy cũng được cho là buôn bán thuận lợi. Đến ngày mùng 10 tháng Giêng, Thần Tài nhớ lại thân phận rồi trở về trời. Từ câu chuyện này, dân gian dần hình thành tục thờ Thần Tài và lấy ngày mùng 10 tháng Giêng làm ngày vía Thần Tài. Đây là tích dân gian được lưu truyền chứ không phải một sự kiện lịch sử, nhưng nó phần nào cho thấy vì sao hình ảnh Thần Tài từ lâu gắn chặt với hoạt động buôn bán, cửa hàng và mong cầu tài lộc. Ngoài ra còn có tích kể rằng Thần Tài từng bị đánh đuổi và trốn vào một góc nhà. Câu chuyện này thường được dùng để lý giải thêm cho thói quen đặt bàn thờ Thần Tài tại một góc trong nhà thay vì ở chính giữa không gian.

Vì sao bàn thờ Thần Tài lại đặt dưới thấp?

Đây mới là điểm quan trọng nhất. Khi lý giải về vị trí bàn thờ Thần Tài, nhà nghiên cứu văn hóa, PGS.TS Nguyễn Thanh Tú cho rằng việc đặt bàn thờ Thần Tài dưới đất trước hết nhằm phân biệt không gian cúng tổ tiên với không gian thờ Thần Tài. Không gian thờ tổ tiên được đặt trên cao, trong khi theo cách lý giải dựa trên thuyết Thiên - Địa - Nhân, Thần Tài lại gắn với phía dưới, với đất. Bởi vậy, việc đặt bàn thờ thấp không nên được hiểu là Thần Tài hay Ông Địa được coi trọng ít hơn. Đơn giản đây là những không gian thờ cúng khác nhau, gắn với những quan niệm và tập tục khác nhau. Cũng vì thế, trong cùng một ngôi nhà có thể tồn tại hai cách bố trí rất khác biệt: bàn thờ gia tiên nằm ở vị trí cao, trang trọng; còn bàn thờ Thần Tài - Ông Địa thường là một khám thờ nhỏ đặt ngay trên nền nhà.

Vì sao Thần Tài thường được thờ cùng Ông Địa?

Nếu để ý, mọi người sẽ thấy rất ít gia đình chỉ gọi đây là “bàn thờ Thần Tài”. Hình ảnh quen thuộc hơn cả vẫn là hai vị Thần Tài và Ông Địa cùng xuất hiện trong một khám thờ. Theo tín ngưỡng dân gian, Thần Tài gắn với tiền bạc, tài lộc và việc làm ăn, trong khi Ông Địa hay Thổ Địa lại gắn với đất đai, nhà cửa và việc cai quản khu vực sinh sống. Vì vậy, hai vị thường được phối thờ, đặc biệt tại các gia đình kinh doanh, cửa hàng và cơ sở buôn bán. Sự xuất hiện của Ông Địa cũng khiến vị trí gần mặt đất của bàn thờ trở nên dễ hiểu hơn trong cách nhìn dân gian. Tuy nhiên, không nên đơn giản hóa rằng bàn thờ đặt dưới đất chỉ vì “Ông Địa là thần đất”. Cách bố trí này là kết quả của nhiều lớp quan niệm và tập tục đã cùng tồn tại trong đời sống thờ cúng.

Tại sao bàn thờ thường nằm gần cửa ra vào?

Ngoài việc đặt thấp, bàn thờ Thần Tài - Ông Địa còn thường xuất hiện ở tầng trệt, tại một góc có thể quan sát khu vực người ra vào. Đây cũng là lý do kiểu bàn thờ này đặc biệt dễ bắt gặp trong các cửa hàng, quán ăn hay những gia đình buôn bán. Trong quan niệm dân gian và phong thủy, vị trí hướng ra khu vực cửa thường được liên hệ với mong muốn đón tài lộc, khách hàng và những điều thuận lợi từ bên ngoài vào. Tuy nhiên, không phải vì thế mà có thể khẳng định mọi bàn thờ Thần Tài đều bắt buộc phải quay về một hướng cố định. Cách chọn vị trí còn phụ thuộc vào mặt bằng, tập quán và quan niệm của từng gia đình. Điều quan trọng hơn là bàn thờ nên có một vị trí tương đối ổn định, tránh nơi người qua lại liên tục dễ va quệt và không đặt cạnh những khu vực thiếu sạch sẽ.

Đặt sát mặt đất càng phải chú ý việc lau dọn

Vị trí thấp tạo nên nét đặc trưng của bàn thờ Thần Tài - Ông Địa nhưng cũng kéo theo một vấn đề rất thực tế: bụi bẩn trên sàn, nước lau nhà hay những va chạm trong sinh hoạt đều dễ ảnh hưởng đến khu vực thờ hơn. Bởi vậy, gia đình nên giữ phần nền xung quanh sạch sẽ, khi quét hoặc lau nhà tránh để bụi, nước bẩn và hóa chất lau sàn bắn vào bàn thờ. Nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi, càng cần chú ý vị trí đặt bát hương, đèn, nến và các đồ thờ để hạn chế va chạm. Việc sử dụng lửa trên một bàn thờ nằm thấp cũng cần được đặc biệt chú ý để tránh nguy cơ cháy.

Như vậy, việc bàn thờ Thần Tài - Ông Địa thường nằm sát mặt đất không xuất phát từ một lý do duy nhất. Đằng sau vị trí tưởng như rất quen thuộc ấy là cách phân biệt với không gian thờ tổ tiên, quan niệm Thiên - Địa - Nhân, việc phối thờ Thần Tài với Ông Địa cùng những tích dân gian được lưu truyền về Thần Tài. Hiểu được những điều này cũng giúp lý giải vì sao qua thời gian, bàn thờ Thần Tài - Ông Địa vẫn giữ một cách bố trí rất khác so với bàn thờ gia tiên.

*Thông tin trong bài mang tính tham khảo, chiêm nghiệm