Nghĩa trang Mai Dịch những ngày đặc biệt

Các chiến sĩ Sư đoàn Bộ binh 301 (Bộ Tư lệnh Thủ đô) thực hiện công tác lấy mẫu AND phần mộ liệt sĩ vô danh ở nghĩa trang Mai Dịch - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Tháng 9, nắng thu Hà Nội vẫn oi ả và gắt gỏng. Khác với không gian tĩnh lặng, trầm mặc như thường ngày, Nghĩa trang Mai Dịch những ngày này rực rỡ sắc đỏ của những tấm băng rôn, khẩu hiệu: "Cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang thủ đô quyết tâm hoàn thành xuất sắc chiến dịch 500 ngày đêm", "Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nghĩa vụ thiêng liêng"...

Công cuộc tìm tên cho liệt sĩ dưới tán thông già 

Công cuộc khai quật mộ liệt sĩ, lấy mẫu ADN ở đây sẽ diễn ra khoảng 2 tháng, từ cuối tháng 8 tới cuối tháng 10. Nhưng không khí diễn ra hết sức khẩn trương, các chiến sĩ đặt mục tiêu hoàn thành trước thời hạn.

Trong 1.227 ngôi mộ liệt sĩ ở Nghĩa trang Mai Dịch, còn 469 ngôi mộ chưa xác định được danh tính - Ảnh: TÂM LÊ

Mai Dịch vốn là nơi an nghỉ của các vị nguyên thủ quốc gia, các tướng lĩnh và danh nhân có cống hiến lớn cho đất nước. Nhưng ít ai biết rằng bên trong nghĩa trang còn có 1.227 ngôi mộ liệt sĩ, phần lớn hy sinh từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Trong số đó, có tới 469 phần mộ chưa có tên. Các anh nằm đó, lặng lẽ suốt nhiều thập kỷ.

Lội bộ qua khu mộ của các vị nguyên thủ, tôi bước lên bậc cao hơn dẫn vào hai khu mộ liệt sĩ nằm ở phía trong cùng. Đập vào mắt tôi là những tấm biển màu xanh được gắn trên bia các phần mộ. 

Trên biển, các danh mục: họ tên, quê quán, chức vụ, đơn vị... đều đang để trống. Đó là những mộ liệt sĩ được đánh dấu để lấy mẫu ADN.

Những ngôi mộ liệt sĩ lấy mẫu ADN ở Nghĩa trang Mai Dịch được gắn bảng thông tin màu xanh - Ảnh: TÂM LÊ

Những ngôi mộ đánh dấu xanh nằm xen lẫn ngôi mộ đã đầy đủ danh tính. Nhưng có những dãy mộ nguyên một màu xanh, tạo nên một cảm giác vừa xót xa, vừa tràn trề hy vọng.

Hầu hết các liệt sĩ ở đây đều được an táng từ trước năm 1954, có những ngôi mộ từ năm 1947. Đặc biệt, có cả một ngôi mộ tập thể lớn của những người con mang chí lớn đã ngã xuống tại nhà lao Nhà Tiền (phố Nguyễn Thái Học, Hà Nội).

Để phục vụ công tác chuyên môn, nghĩa trang tạm thời hạn chế người dân vào viếng. Dưới lòng đất sâu từ 2,5 - 3m, bất kể thời tiết nắng cháy hay mưa trút, các chiến sĩ Bộ Tư lệnh Thủ đô và đội ngũ pháp y vẫn miệt mài làm việc với sự cẩn trọng tuyệt đối.

Mỗi chiếc tiểu quách được nâng lên nhẹ nhàng, đặt lên xe đẩy và phủ trang trọng lá cờ Tổ quốc. Một chiến sĩ đi bên cạnh cầm ô che, ba bốn chiến sĩ khác chầm chậm hộ tống chiếc tiểu về phía lán y tế cách đó 200m. 

Tại đây, các chuyên gia pháp y tiến hành lấy mẫu xương đạt chuẩn để xét nghiệm ADN trước khi hoàn trả hài cốt các liệt sĩ về vị trí cũ.

Thượng tá Trần Minh Tú - Phó chủ nhiệm chính trị Sư đoàn Bộ binh 301 (Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội), người trực tiếp chỉ đạo tại hiện trường - chia sẻ rằng anh và các đồng đội vô cùng tự hào khi được giao phó nhiệm vụ thiêng liêng này. Bởi lẽ, đằng sau mỗi mẫu sinh phẩm được lấy lên là hy vọng của hàng triệu con tim đang dõi theo.

Nỗi đau và những cuộc tìm kiếm vô vọng

Một ngôi mộ tập thể lớn trong Nghĩa trang Mai Dịch cũng chưa xác định được thông tin - Ảnh: TÂM LÊ

Hàng chục năm qua, đất nước hòa bình là chừng ấy năm những người mẹ, người vợ, người con đau đáu đi tìm người thân. Có những cuộc tìm kiếm kéo dài qua hai, ba thế hệ, được gói gọn trong hai chữ: gian truân.

Ngồi lần giở những kỷ vật của người chú ruột liệt sĩ Ngô Văn Vươn, bà Ngô Thị Liên (quê Đồ Sơn, Hải Phòng) không giấu được sự xúc động. Chú của bà hy sinh năm 1947 khi là Tiểu đội trưởng Tiểu đội tự vệ thành Hà Nội. Ông ngã xuống tại chùa Kim Mã chỉ sau đám cưới vỏn vẹn 4 ngày.

Đau đớn hơn, vì thất lạc thông tin, suốt một thời gian dài gia đình phải chịu hàm oan là "theo giặc". Phải đến năm 1997, khi người vợ năm xưa tìm về quê nhà kể lại ngọn ngành câu chuyện, nỗi oan mới được giải.

Một năm sau đó, gia đình mới chính thức nhận được bằng Tổ quốc ghi công và tìm thấy phần mộ của ông tại Nghĩa trang Mai Dịch. Hơn nửa thế kỷ xa cách và mang tiếng oan, ngày gặp lại chỉ còn là nấm mộ xanh cỏ giữa lòng thủ đô.

Không may mắn như gia đình bà Liên, hành trình đi tìm ông nội của cô gái trẻ Dương Thùy Dung lại còn khó khăn hơn nhiều lần. Kỷ vật về ông chỉ là bức ảnh thờ, tờ giấy báo tử và vài tấm huân chương. 

Bố của Dung đã dành cả đời đi tìm cha. Năm 2005, nghe lời một người đồng đội cũ, ông bắt xe vượt chặng đường sỏi đá suốt 48 tiếng đồng hồ vào tận thị xã Điện Bàn (Quảng Nam). Nơi đồng đội chôn cất ông năm xưa cạnh bụi tre, tựa lưng vào núi giờ đã bị bom đạn san phẳng.

Phần lớn mộ liệt sĩ ở nghĩa trang Mai Dịch từ thời chống Pháp, có độ sâu 2-3m đất - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Cha của Dung bất lực nhìn khung cảnh từng được ví là "cối xay thịt" năm xưa, không biết xương máu của cha mình có còn nguyên vẹn. Giờ đây, Dung tiếp tục hành trình của bố trên các nền tảng mạng xã hội, nhưng thông tin về ông vẫn bặt vô âm tín.

Cùng chung nỗi đau ấy là gia đình chị Lê Bích Ngọc (Thái Nguyên). Cụ nội của chị bị thực dân Pháp bắt và xử bắn năm 1952. Đêm xuống, du kích mới trộm được thi thể mang chôn cất tạm bên bờ đê. Trớ trêu thay, chỉ một năm sau, một trận lũ lớn càn quét qua đã xóa sạch mọi dấu vết. Sáu lần lặn lội đi tìm, nhờ đến cả các nhà ngoại cảm, gia đình chị đành bất lực đầu hàng số phận.

Khát vọng đoàn tụ trước thềm ngày đại lễ

Sau khi đưa lên khỏi mặt đất, phần tiểu được che chắn bởi lá cờ đỏ sao vàng - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Chiến dịch lấy mẫu ADN tại Nghĩa trang Mai Dịch không phải là một hoạt động đơn lẻ, mà nằm trong "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định hài cốt liệt sĩ" đang diễn ra thần tốc trên quy mô toàn quốc. Đây được coi là "mệnh lệnh từ trái tim", là lời hứa của thế hệ hôm nay đối với những người đã ngã xuống vì độc lập tự do.

Từ khi ngân hàng gene mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ được thành lập vào tháng 7-2024, một khối lượng dữ liệu khổng lồ đã được thu thập. Giờ đây, việc lấy mẫu từ hài cốt liệt sĩ chính là mảnh ghép cuối cùng để tiến hành đối chiếu, khớp nối dữ liệu.

Ông Nguyễn Tiến Mạnh, Phó quản lý Nghĩa trang Mai Dịch, chia sẻ: "Từ ngày chiến dịch bắt đầu, điện thoại của ban quản lý luôn trong tình trạng bận. Các gia đình liệt sĩ từ khắp nơi gọi về hỏi han xem bao giờ có kết quả, nhận ở đâu. Qua giọng nói, tôi cảm nhận rõ rệt niềm mong mỏi, khắc khoải của họ".

Theo kế hoạch, không chỉ Mai Dịch mà toàn bộ 3 nghĩa trang có mộ liệt sĩ vô danh trên địa bàn Hà Nội sẽ được hoàn thành lấy mẫu trong dịp này. Tất cả đang hướng tới cột mốc lịch sử: Kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27-7-1947 - 27-7-2027).

Trên đường di chuyển sang khu lấy mẫu ADN - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Những ngôi mộ gắn biển xanh tại Mai Dịch đang chờ được điền tên. Những linh hồn kiên trung sau gần một thế kỷ làm "người con vô danh" sắp được gọi đúng tên khai sinh của mình. Chiến dịch 500 ngày đêm là cuộc chạy đua với thời gian để mang lại niềm an ủi muộn màng nhưng vô giá cho những người mẹ, người vợ đã bạc mái đầu vì chờ đợi.

Hòa bình đã lập lại hơn nửa thế kỷ, và ngày các anh chính thức "trở về nhà" không còn xa nữa.