Đứng lên bỗng mắt tối sầm, khi nào cần đi bác sĩ?

Nếu hiện tượng mắt tối sầm khi bất ngờ đứng lên xảy ra thường xuyên, gây ngất hoặc té ngã, đó có thể là dấu hiệu cần được kiểm tra - Ảnh minh họa

Chỉ một động tác đứng lên tưởng như rất đơn giản nhưng lại buộc hệ tuần hoàn phải điều chỉnh gần như ngay lập tức. 

Khi cơ thể chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng, trọng lực khiến một lượng máu dồn xuống chân và vùng bụng. Nếu huyết áp không được điều chỉnh kịp thời, lượng máu lên não có thể giảm trong chốc lát, tạo ra cảm giác choáng váng, nhìn mờ hoặc mất thăng bằng.

Vì sao vừa đứng dậy đã thấy choáng, mắt tối sầm?

Khi đang nằm hoặc ngồi, máu được phân bố tương đối ổn định trong cơ thể. Nhưng ngay khi đứng lên, trọng lực kéo máu xuống phần thân dưới. Hiệp hội Tim mạch Mỹ ước tính khoảng 300-800ml máu có thể tạm thời dồn xuống chân và các mạch máu ở vùng bụng khi một người chuyển sang tư thế đứng.

Điều này làm lượng máu trở về tim giảm trong chốc lát, từ đó có thể khiến huyết áp tụt xuống. Nếu không có cơ chế bù trừ, não sẽ nhận được ít máu hơn trong vài giây và bạn bắt đầu cảm thấy choáng.

May mắn là cơ thể có một hệ thống điều chỉnh rất nhanh. Các thụ thể cảm nhận áp lực trong thành mạch phát hiện huyết áp đang thay đổi, sau đó gửi tín hiệu đến hệ thần kinh tự chủ. Tim có thể đập nhanh hơn, các mạch máu co lại và sức cản mạch máu tăng lên, giúp duy trì huyết áp và đưa máu trở lại não.

Ở đa số người khỏe mạnh, quá trình này diễn ra gần như âm thầm nên chúng ta không nhận thấy. Nhưng nếu phản ứng bù trừ chậm hoặc không đủ mạnh, cảm giác chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ, yếu người hoặc thậm chí ngất có thể xuất hiện.

Nếu huyết áp giảm ít nhất 20mmHg ở số trên hoặc 10mmHg ở số dưới trong vòng 3 phút sau khi đứng, tình trạng này được gọi là hạ huyết áp tư thế đứng. Đây là tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi trong y khoa.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vừa đứng dậy đã choáng đều đáp ứng tiêu chuẩn này.

Có một hiện tượng khác xảy ra gần như ngay lập tức sau khi đứng, thường trong 15 giây đầu tiên, được gọi là hạ huyết áp tư thế khởi phát sớm. Huyết áp có thể giảm mạnh trong thời gian rất ngắn rồi nhanh chóng trở lại bình thường. 

Một tổng quan y khoa mô tả tình trạng này có thể đi kèm giảm huyết áp tâm thu trên 40mmHg hoặc huyết áp tâm trương trên 20mmHg trong 15 giây đầu sau khi đứng.

Đây chính là lý do có người vừa bật dậy khỏi giường đã thấy mắt tối sầm hoặc đầu quay cuồng, nhưng chỉ vài chục giây sau lại hoàn toàn bình thường.

Nếu bạn thường xuyên chóng mặt khi đứng lên, đặc biệt khi triệu chứng ngày càng rõ, nên đi khám để bác sĩ kiểm tra huyết áp ở các tư thế khác nhau và tìm nguyên nhân - Ảnh minh họa

Chóng mặt mỗi lần đứng dậy khi nào là bình thường, khi nào cần đi khám?

Một lần choáng nhẹ sau khi đứng lên quá nhanh, đặc biệt khi bạn vừa ngồi hoặc nằm lâu, thường không đáng lo nếu triệu chứng biến mất nhanh và không tái diễn. Mất nước, thời tiết nóng, nằm lâu hoặc một số tình huống khiến thể tích máu giảm cũng có thể làm hiện tượng này rõ hơn.

Nhưng nếu tình trạng lặp đi lặp lại, không nên chỉ quy cho việc "đứng lên quá nhanh".

Hạ huyết áp tư thế có thể liên quan đến mất nước, mất máu, một số thuốc như thuốc lợi tiểu hoặc thuốc hạ huyết áp, bệnh tim mạch và những vấn đề ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ. Ở người lớn tuổi, khả năng điều chỉnh huyết áp khi thay đổi tư thế cũng có thể suy giảm theo thời gian.

Đáng chú ý hơn, hạ huyết áp tư thế không chỉ gây cảm giác khó chịu. Những cơn choáng mạnh có thể khiến người bệnh mất thăng bằng, ngã và bị chấn thương. AHA cũng ghi nhận tình trạng này có liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với một số bệnh tim mạch và nhập viện.

Vì vậy, nếu bạn thường xuyên chóng mặt khi đứng lên, đặc biệt khi triệu chứng ngày càng rõ, nên đi khám để bác sĩ kiểm tra huyết áp ở các tư thế khác nhau và tìm nguyên nhân. Bác sĩ có thể xem xét thuốc đang sử dụng, tình trạng mất nước, thiếu máu, đường huyết và các vấn đề tim mạch hoặc thần kinh nếu cần.

Đặc biệt, ngất xỉu không nên xem là chuyện bình thường. Nếu từng mất ý thức dù chỉ trong vài giây, nhất là khi tình trạng tái diễn hoặc gây té ngã, bạn nên được bác sĩ đánh giá.

Đứng dậy thế nào để hạn chế cảm giác choáng?

Nếu bạn thường bị choáng sau khi thức dậy hoặc sau khi ngồi lâu, đừng bật dậy ngay lập tức.

Khi vừa tỉnh ngủ, có thể xoay người, ngồi dậy từ từ và ngồi yên một lúc trước khi đặt chân xuống đất. Sau đó mới từ từ đứng lên. Cách này giúp hệ tuần hoàn có thêm thời gian thích nghi với sự thay đổi tư thế.

Tương tự, nếu đang ngồi lâu, chẳng hạn sau nhiều giờ làm việc tại bàn, không nên đứng phắt dậy. Có thể cử động chân, co duỗi cổ chân hoặc thay đổi tư thế trước khi đứng.

Uống đủ nước cũng quan trọng, đặc biệt khi thời tiết nóng hoặc cơ thể mất nhiều nước. Tuy nhiên, không nên tự ý uống thật nhiều nước hoặc tăng lượng muối trong chế độ ăn chỉ để chống chóng mặt, bởi điều này không phù hợp với tất cả mọi người, nhất là người mắc bệnh tim, thận hoặc tăng huyết áp.

Nếu đang sử dụng thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc có thể ảnh hưởng đến huyết áp và thường xuyên bị choáng khi đứng, hãy trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng thuốc.