Cùng ngành, sao học trường này lại khác nhiều với trường kia?

Học sinh tìm hiểu và nghe tư vấn về ngành nghề - Ảnh: LÊ HUY

Trong quá trình tham gia tư vấn hướng nghiệp cho học sinh, tôi gặp khá nhiều câu hỏi tưởng đơn giản nhưng nghĩ kỹ lại không dễ trả lời.

Ví dụ, một học sinh hỏi: cùng một ngành, tại sao học ở trường này lại khác khá nhiều so với trường kia? Và nếu cùng tốt nghiệp một ngành, cùng một trình độ, thì hai người học ở hai trường khác nhau có thực sự có những năng lực cơ bản giống nhau không?

Tôi nghĩ đây là câu hỏi đáng để chúng ta cùng trao đổi.

Hiện nay, mỗi cơ sở giáo dục đại học được tự chủ xây dựng chương trình đào tạo. Tôi hoàn toàn đồng ý với điều này. Mỗi trường có thế mạnh khác nhau, điều kiện khác nhau, định hướng đào tạo khác nhau. Có trường mạnh về nghiên cứu, có trường thiên về ứng dụng, có nơi gắn rất chặt với doanh nghiệp. Nếu chương trình của tất cả các trường đều giống nhau thì cũng không còn nhiều ý nghĩa của tự chủ và cũng khó tạo ra sự đa dạng để người học lựa chọn.

Nhưng ở góc độ của người làm hướng nghiệp, tôi lại thấy có một vấn đề khác.

Khác biệt là cần thiết nhưng cần mẫu số chung 

Khi một học sinh lớp 12 lựa chọn ngành học, các em nhìn thấy trước hết là tên ngành. Công nghệ thông tin, Khoa học máy tính, Hóa học, Công nghệ sinh học, Marketing, Logistics... Các em chưa đủ điều kiện để đọc và hiểu hết một chương trình đào tạo vài chục học phần, càng khó so sánh chuẩn đầu ra của chương trình này với chương trình khác.

Vậy một câu hỏi rất thực tế là nếu cùng mang tên một ngành, người học có thể kỳ vọng rằng dù học ở trường nào thì khi tốt nghiệp cũng sẽ đạt được một số năng lực cốt lõi chung hay không?

Tôi nghĩ sự khác biệt giữa các trường là cần thiết. Nhưng có lẽ cũng cần một mẫu số chung.

Hiện nay chúng ta đã có khung trình độ quốc gia, có các quy định mới về chương trình đào tạo và mới đây là Thông tư 74/2026 về danh mục ngành đào tạo các trình độ của giáo dục đại học. Tên ngành, mã ngành, cách phân loại ngành ngày càng được xác định rõ hơn.

Nhưng từ góc độ hướng nghiệp, tôi quan tâm thêm một bước nữa: đằng sau một tên ngành đó là những năng lực gì?

Nếu Nhà nước đã xác định một ngành có tên như vậy thì một người tốt nghiệp ngành đó tối thiểu phải biết gì, làm được gì? Phần nào là năng lực cốt lõi mà bất kỳ chương trình nào cũng cần bảo đảm, và phần nào các trường được quyền phát triển khác nhau để tạo nên thế mạnh riêng?

Tôi không nghĩ chúng ta cần quay lại cách hiểu rằng phải có một chương trình giống nhau cho tất cả các trường. Có lẽ điều cần thống nhất không phải là tất cả phải dạy cùng những môn học, cùng số tiết hay cùng một giáo trình.

Điều đáng quan tâm hơn là thống nhất ở đầu ra.

Còn đi đến đầu ra đó bằng con đường nào, tổ chức các học phần ra sao, tăng thực hành hay nghiên cứu, đưa doanh nghiệp tham gia đến mức nào, phát triển những chuyên ngành hay hướng chuyên sâu nào... thì đó nên là không gian tự chủ của từng trường.

Nhìn từ hướng nghiệp, điều này rất quan trọng.

Hiện nay khi tư vấn chọn ngành, chúng ta thường cung cấp cho học sinh tên ngành, phương thức xét tuyển, tổ hợp, điểm chuẩn, học phí, thời gian đào tạo và một danh sách những công việc có thể làm sau khi tốt nghiệp.

Nhưng có lẽ như vậy chưa đủ.

Tôi nghĩ sinh viên cần được biết rõ hơn: vào chương trình này các em sẽ học những gì, được thực hành bao nhiêu, khi tốt nghiệp phải làm được gì, chương trình thiên về nghiên cứu hay ứng dụng, có bao nhiêu thời gian tiếp xúc với môi trường nghề nghiệp thực tế, doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo như thế nào và sinh viên tốt nghiệp những năm trước hiện đang làm những công việc gì.

Khi đó chúng ta mới thực sự giúp học sinh chọn chương trình đào tạo chứ không chỉ chọn một cái tên ngành.

Tôi cũng suy nghĩ khá nhiều về thời gian đào tạo.

Có những chương trình cao đẳng khoảng 2,5 năm, trong khi có những chương trình đại học khoảng 3,5 năm. Tôi không cho rằng cứ học ngắn là không tốt, cũng không nghĩ cứ kéo dài thời gian đào tạo thì chất lượng sẽ cao hơn.

Nhưng tôi vẫn muốn hỏi: từng ấy thời gian đã đủ để hình thành năng lực nghề nghiệp mà chương trình cam kết hay chưa?

Bởi một người đi làm không chỉ cần kiến thức chuyên môn. Các em còn cần kỹ năng thực hành, giao tiếp, ngoại ngữ, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, tác phong nghề nghiệp và khả năng thích ứng với môi trường làm việc.

Học sinh phải dựa vào đâu để lựa chọn? 

Kiến thức có thể học nhanh. Một số kỹ năng cũng có thể được đào tạo trong thời gian ngắn. Nhưng có những năng lực chỉ hình thành khi người học được làm, làm sai, sửa, làm lại và trải nghiệm đủ lâu.

Vì vậy, hoàn thành đủ tín chỉ và hình thành được năng lực nghề nghiệp, theo tôi, vẫn là hai việc cần được phân biệt.

Từ đó tôi lại nghĩ đến một vấn đề khác.

Nếu hàng chục, thậm chí hàng trăm cơ sở cùng đào tạo một ngành, mỗi nơi đều phải dành rất nhiều nhân lực và thời gian để xây dựng, điều chỉnh, rà soát, thẩm định chương trình, thì phần nào thực sự cần mỗi trường tự làm và phần nào chúng ta có thể cùng xây dựng một lần ở cấp quốc gia hoặc cấp ngành để sử dụng chung?

Chẳng hạn, những năng lực cốt lõi của một ngành, các mức độ năng lực, những yêu cầu nghề nghiệp cơ bản hay một số tiêu chí đánh giá đầu ra có nhất thiết mỗi trường phải xây dựng lại từ đầu hay không?

Nếu có được một nền tảng chung đủ tốt, các trường có thể dành nhiều nguồn lực hơn cho chính phần tạo nên sự khác biệt của mình.

Và từ câu chuyện này, tôi nghĩ hướng nghiệp cũng cần thay đổi.

Có lẽ không nên chỉ dừng ở việc hỏi học sinh: em thích ngành gì?

Cần đi tiếp đến những câu hỏi: em muốn làm công việc gì, công việc đó cần những năng lực nào, chương trình nào giúp em hình thành những năng lực ấy và môi trường đào tạo nào phù hợp với em?

Khi đó, hướng nghiệp sẽ đi từ chọn ngành sang chọn con đường phát triển nghề nghiệp.

Tôi vẫn nghĩ tự chủ là cần thiết và sự khác biệt giữa các trường cũng rất cần thiết. Nhưng càng tự chủ thì thông tin cung cấp cho người học càng phải rõ, và việc kiểm chứng chất lượng đầu ra càng quan trọng.

Cuối cùng, tôi vẫn còn một câu hỏi muốn được nghe thêm ý kiến của các thầy cô, các nhà quản lý, doanh nghiệp và những người đang làm hướng nghiệp:

Nếu cùng một ngành nhưng năng lực cốt lõi của người tốt nghiệp lại quá khác nhau giữa các cơ sở đào tạo thì học sinh phải dựa vào đâu để lựa chọn?

Hay nói cách khác, chúng ta cần thống nhất cái gì, cho phép khác biệt cái gì và kiểm chứng cái gì để một học sinh khi chọn ngành có thể hiểu được rằng sau ba hay bốn năm học, mình thực sự có thể làm được gì?