Cuối đời hạnh phúc của những chú gấu từng chịu giày vò, đau thương

Gấu được thả ra môi trường bán hoang dã để hoạt động, vui chơi, tìm lại bản năng vốn có của mình - Ảnh: Animals Asia

Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam ở Vườn quốc gia (VQG) Bạch Mã, xã Phú Lộc, Huế rộng 12ha, được Tổ chức Động vật châu Á viện trợ không hoàn lại. Muốn vào phải đăng ký lý do cụ thể, qua sự kiểm soát chặt chẽ.

"Bảo mẫu" của gấu, dỗ từng miếng ăn, giấc ngủ

Những chú gấu được cứu hộ từ các trang trại nuôi nhốt ở Thái Nguyên, Hà Nội, Nghệ An… Chúng từng bị nhốt trong cũi sắt chật hẹp, bức bí. Khi về trung tâm, chúng được sống trong khu phòng riêng, rộng chừng 10m2, được chăm bẵm, vệ sinh, dinh dưỡng đầy đủ.

Mỗi sáng, những chàng trai, cô gái dậy từ sớm, bắt đầu chăm sóc, quản lý gấu. Ngày mới về, chúng xơ xác, tiều tụy. Sau thời gian được chăm bẵm, chúng phục hồi được bộ lông đen mượt mà.

Tùy thời tiết, sức khỏe gấu, các nhân viên sẽ quyết định hôm nay chúng được ra khu bán hoang dã để nô đùa, đi dạo hay không.

Cuối đời được sống an toàn, hạnh phúc của những chú gấu từng bị nuôi nhốt, giày vò - Ảnh: Animals Asia

Khu bán hoang dã được xây dựng với vòm lưới bao quanh. Bên trong là những xích đu, vũng nước, cầu thang cho gấu vui chơi. Những gốc cây được quây kín dưới gốc tránh gấu leo trèo, cào cấu.

Ở khu bán tự nhiên, gấu được tham gia các hoạt động nhằm hỗ trợ phục hồi bản năng và sức khỏe. Thức ăn chúng sẽ không được cho vào máng ăn tập trung mà rải ra nhiều khu vực, đặt trên các cột cao, giấu trong hốc, trong thân tre, để gấu phải vận động và dùng giác quan tìm thức ăn.

"Điều đó giúp gấu phục hồi bản năng kiếm ăn tự nhiên. Môi trường sống và thức ăn cũng được thay đổi đa dạng nhất có thể để kích thích hưng phấn cho gấu và mô phỏng phần nào môi trường tự nhiên rộng lớn, đa dạng", chị Phan Thị Thùy Trinh, quản lý tại Trung tâm gấu, thông tin.

Đúng 7h30, nhân viên chăm sóc sẽ kiểm tra, nếu cần cho gấu uống thuốc. Sau đó, chúng được cho ra ngoài kiếm ăn trong khu bán hoang dã, được tự do di chuyển suốt buổi sáng. Khu nhà gấu sẽ được dọn vệ sinh. Ở khu vực vui chơi, chúng được quản lý chặt chẽ, biểu hiện lạ sẽ có nhân viên ghi nhận, báo lại để can thiệp kịp thời.

Đến trưa, bằng tín hiệu chuông, đội chăm sóc sẽ gọi chúng quay về phòng nghỉ ngơi.

Chiều, gấu lại ra ngoài kiếm ăn, được tự do di chuyển suốt buổi chiều. Nhân viên chăm sóc lại tiếp tục việc dọn phòng, gọi gấu về ngủ. Mọi việc xong xuôi lúc 17h. Những việc làm đó cứ lặp đi lặp lại từ ngày này qua tháng khác với mục tiêu giúp gấu có nơi sinh hoạt, dinh dưỡng hợp lý.

Gấu được leo trèo khu bán hoang dã để tìm lại bản năng thiên nhiên của giống loài - Ảnh: Animals Asia

Sau khi gấu vào phòng nghỉ, đảm bảo an toàn, nhân viên chăm sóc sẽ tiến hành vệ sinh, đặt thức ăn - Ảnh: Animals Asia

Những chú gấu được chăm sóc tại trung tâm chủ yếu là gấu ngựa và gấu chó. Chúng đều là động vật ăn tạp, trong đó thực vật chiếm đến 70%-90% chế độ ăn tự nhiên của gấu, với các loại quả rừng, hạt cây, măng, lá cây, chồi non, rễ và các loại củ. Dinh dưỡng thay đổi thường xuyên theo mùa cùng các loại thực phẩm khác như thức ăn khô để bổ sung đạm, canxi và khoáng chất.

Thực đơn được xoay vòng đảm bảo sau khoảng hai tuần món ăn của gấu mới lặp lại. Ngoài thức ăn chính, các tinh dầu, mật ong được bỏ thêm ở các hốc cây trong khu bán hoang dã để gấu tự tìm ăn.

Đặc biệt, tất cả gấu đều được khám sức khỏe định kỳ ít nhất hai năm một lần. Việc khám sức khỏe khẩn cấp được kích hoạt khi nhân viên phát hiện chú gấu nào đó biểu hiện bất thường.

Khi thăm khám sức khỏe, chúng sẽ được gây mê chuyển từ nhà gấu đến bệnh viện gần đó. Bệnh viện gấu có các thiết bị hiện đại như chụp X-quang, siêu âm, xét nghiệm máu cơ bản ... để khám sức khỏe toàn diện.

Các chú gấu sống nhiều năm trong trại gấu bên ngoài thường gặp vấn đề răng miệng, xương khớp vận động, huyết áp cao và bệnh về gan mật… Bác sĩ thú y có thể điều trị phần lớn các bệnh ở gấu. Vài trường hợp đặc biệt có thể cần sự hỗ trợ của các chuyên gia đầu ngành ở trong nước và quốc tế.

Có một chế độ chăm sóc đặc biệt, với y tế hiện đại, nhân viên chuyên môn cao, nhưng phần lớn gấu được cứu hộ đều đã lớn tuổi, từng trải nhiều năm bị nuôi nhốt và chịu tổn thương nghiêm trọng sức khỏe. Có những trường hợp gấu không thể vượt qua do bệnh lý tuổi già hoặc đã đến cuối vòng đời tự nhiên.

"Những trường hợp đó, trung tâm ưu tiên chăm sóc giảm nhẹ, kiểm soát đau đớn và đảm bảo gấu được ra đi nhân đạo, bình yên nhất", chị Trinh tâm sự.

Những chú gấu được tiếp nhận từ các trại nuôi hộ gia đình. Ở đây chúng được cách ly, chăm sóc, chữa bệnh một thời gian rồi thả vào khu bán hoang dã - Ảnh: Animals Asia

20 năm, hơn 4.000 chú gấu và chặng đường cuối chấm dứt tội ác

Theo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Việt Nam từng ghi nhận 4.239 chú gấu nuôi nhốt vào năm 2005. Sau hơn hai thập niên triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý, cứu hộ và tuyên truyền, đến tháng 7-2026, số lượng này đã giảm xuống còn 206 cá thể, tương đương mức giảm gần 95% so với thời điểm cao nhất.

Riêng hai năm qua, số lượng gấu nuôi nhốt giảm từ 384 xuống 206 cá thể, cho thấy hiệu quả rõ rệt của sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, lực lượng kiểm lâm và các tổ chức bảo tồn.

Hiện vẫn còn 129 cá thể gấu được nuôi tại 46 hộ gia đình và cơ sở tư nhân được xác định là nhóm trọng tâm cần tiếp tục vận động chuyển giao tự nguyện thời gian tới. Các địa phương có số gấu còn lại nhiều nhất là Hà Nội, Nghệ An, Hải Phòng, Đồng Nai và một số tỉnh phía Bắc.

Bệnh viện gấu có các thiết bị hiện đại như chụp X-quang, siêu âm, xét nghiệm máu... để khám chữa bệnh toàn diện cho gấu - Ảnh: Animals Asia

Gần 15 năm qua, Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) nhận thấy số vụ vi phạm về gấu gia tăng. Giai đoạn 2010-2014, ENV chỉ ghi nhận 920 vụ vi phạm liên quan gấu. Tuy nhiên, từ năm 2020 đến tháng 6-2024, số vụ vi phạm tăng lên gấp đôi là 1.829 vụ. Nguyên nhân chủ yếu do sự phát triển mạnh mẽ của thị trường buôn bán trực tuyến tại Việt Nam những năm gần đây.

ENV cho rằng chặng đường chấm dứt hoạt động nuôi gấu lấy mật sẽ không thể kết thúc nếu thị trường tiêu thụ mật gấu còn tồn tại. Điều đáng lo ngại hơn hết là nhu cầu mua bán trang sức làm từ nanh và móng gấu ngày càng phổ biến trên nhiều thị trường trực tuyến.

Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm Việt Nam đưa ra mốc 2026 chấm dứt hoàn toàn hoạt động nuôi nhốt gấu lấy mật đã kéo dài hơn 20 năm tại Việt Nam.

Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam đặt tại VQG Bạch Mã, Huế - Ảnh: Animals Asia