Làm gì để start-up Việt không phải sang Singapore?

Doanh nghiệp Việt phải được tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển ngay trên "sân nhà" - Ảnh: ĐỨC THIỆN

Nghị quyết 19/NQ-TW nêu rõ nhiệm vụ và giải pháp: “Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về thử nghiệm có kiểm soát trong các lĩnh vực; thúc đẩy các ngành, địa phương ban hành các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát phù hợp; bảo đảm nhất quán trong nhận thức và thực thi cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền hợp lý cho các địa phương đủ năng lực; cho phép thí điểm có kiểm soát các mô hình kinh doanh mới, cơ chế quản trị mới và chính sách đặc thù, vượt trội”.

Mô hình “Singapore HoldCo - Vietnam OpCo” (công ty mẹ tại Singapore nắm vốn, công ty con tại Việt Nam lo vận hành) từ lâu đã là một trong những công thức của giới khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Nhưng đằng sau cấu trúc tưởng như thời thượng ấy là những nỗi trăn trở có thật.

Nghịch lý 'hồn Trương Ba, da hàng thịt'

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Thế Vinh, Chủ tịch Chi hội Blockchain TP.HCM, phân tích: “Các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế yêu cầu lập pháp nhân ở Singapore không phải vì họ nghi ngờ năng lực đội ngũ Việt Nam. Vấn đề là pháp luật Singapore cung cấp một bộ công cụ tài chính mà quốc tế ai cũng hiểu và yên tâm: cổ phần ưu đãi, quyền ưu tiên thanh lý, chống pha loãng, ESOP hay điều khoản kéo theo (drag-along)”. Tại Việt Nam, nhiều công cụ cơ bản này vẫn còn xa lạ trong luật doanh nghiệp hiện hành.

Chưa dừng lại ở đó, “nút thắt” định giá tài sản vô hình và dòng vốn thoái lui đang đẩy start-up ra ngoài biên giới. 

Đưa sản phẩm thành công rực rỡ ra toàn cầu nhưng ông Nguyễn Thành Trung, đồng sáng lập kiêm CEO Sky Mavis, phải thừa nhận hành trình “hồi hương” nguồn lực về Việt Nam gặp quá nhiều rào cản.

“Khó khăn lớn nhất là cơ chế tiếp nhận dòng vốn ngoại và định giá tài sản trí tuệ. Thiếu cơ chế định giá mã nguồn và tài sản vô hình khiến doanh nghiệp không thể đưa tài sản số lên sổ sách kế toán để tiếp cận vốn trong nước” - ông Trung trăn trở.

Đồng quan điểm, ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), chỉ rõ: với start-up, giá trị lớn nhất nằm ở mã nguồn, thuật toán và quyền sở hữu trí tuệ chứ không phải nhà xưởng, đất đai. 

Thế nhưng tại Việt Nam, mang tài sản trí tuệ đi thế chấp vay vốn hay góp vốn gần như bất khả thi, trong khi tại Singapore hay Mỹ thì đây là chuyện thường nhật.

Đừng biến sandbox thành ‘vòng kim cô’

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng đại diện Superteam tại Việt Nam, Việt Nam đóng góp hơn 3% lực lượng lập trình viên blockchain mới toàn cầu, đứng thứ 8 thế giới. 

Nguồn tài nguyên con người dồi dào, nhưng môi trường pháp lý cho cái mới thử nghiệm lại chưa theo kịp.

Khung thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) từng được kỳ vọng là bệ phóng, nhưng thực tế lại đang khoác chiếc áo quản lý hành chính truyền thống. “Một cơ chế thử nghiệm hiệu quả cần giảm sự bất định thay vì đẻ thêm thủ tục kéo dài hằng tháng trời”, bà Linh nhận định và kiến nghị cần có cơ chế sandbox một cửa, chuyên biệt cho công nghệ mới.

Ông  Phạm Mạnh Tường, Giám đốc sản phẩm Công ty CP Tập đoàn PILA, cho rằng rào cản lớn nhất khi xin thử nghiệm không đơn thuần là cán bộ sợ trách nhiệm, mà do nhiều công nghệ mới như AI, dữ liệu, tài sản số nằm giao thoa giữa nhiều bộ ngành. Khi chưa có đầu mối điều phối chung, sự thận trọng kéo dài là tất yếu.

Bên cạnh đó, việc giải thể một dự án thất bại ở Việt Nam hiện quá nặng nề. Trong khi ở Singapore, thủ tục đóng một công ty diễn ra nhanh gọn để nhà sáng lập dồn sức làm dự án mới, thì ở trong nước, quy trình đóng mã số thuế và giải thể còn nhiêu khê khiến nhiều bạn trẻ sợ vướng vòng lao lý kéo dài.

Tạo 'luồng xanh' giữ chân kỳ lân

Để dòng chảy công nghệ không còn “chảy máu” sang đảo quốc sư tử, một chiến lược hành động mang tính đột phá đang được đặt ra, đặc biệt khi các chủ trương lớn từ Nghị quyết 19 đã mở đường với tư duy: xóa bỏ cách quản lý “không quản được thì cấm”, lấy khoa học, công nghệ làm động lực tăng trưởng.

Theo ông Hoài, trong số cả triệu doanh nghiệp, các start-up đổi mới sáng tạo thực chất chỉ có vài nghìn đơn vị. Do đó, Việt Nam hoàn toàn có thể thiết kế một “luồng xanh” thể chế riêng biệt cho nhóm đối tượng đặc thù này.

Cụ thể, thứ nhất cần chuẩn hóa hạ tầng pháp lý - tài chính qua việc công nhận các công cụ đầu tư chuẩn quốc tế, đơn giản hóa thủ tục thay đổi cổ đông, tính thuế chuyển nhượng trên lợi nhuận thực tế. 

Thứ hai là thành lập sàn giao dịch chuyên biệt, hướng tới mở sàn chứng khoán cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo vào năm 2027 với tiêu chí niêm yết linh hoạt (thay vì bắt buộc phải có lãi 2 năm liên tiếp như hiện nay), biến mô hình Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) tại TP.HCM và Đà Nẵng thành phễu hút vốn ngoại, cho phép hoàn tất thủ tục chỉ trong 2-4 tuần.

Thứ ba là vốn mồi từ Nhà nước và cơ chế định giá IP. Nhà nước cần tham gia đóng vai trò vốn mồi lập các quỹ đầu tư mạo hiểm cùng tư nhân như bài học thành công của Singapore, Hàn Quốc; đồng thời sớm ban hành quy chuẩn thẩm định giá trị tài sản vô hình để start-up mang đi thế chấp ngân hàng.

Thứ tư, Nhà nước phải chính là khách hàng đầu tiên, bởi để start-up sống sót, điều quan trọng nhất không chỉ là vốn mà là thị trường. 

Việt Nam có thể học cách các tập đoàn khổng lồ thế giới lớn lên từ đơn đặt hàng R&D của Chính phủ. Khi cơ quan Nhà nước dũng cảm tiên phong sử dụng giải pháp công nghệ nội địa, đó sẽ là tấm vé bảo chứng uy tín nhất để start-up vươn mình.