Giải phóng mặt bằng tại TP.HCM: Vì sao có đột phá?

Ông Lê Anh Tú - Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM - chia sẻ về điểm sáng công tác giải phóng mặt bằng tại TP.HCM thời gian qua - Ảnh: ÁI NHÂN

Đó là chia sẻ của ông Lê Anh Tú - Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, với Tuổi Trẻ về cách làm tạo ra "điểm sáng" giải phóng mặt bằng ở TP.HCM.

'Thấu' quyền lợi, người dân sớm đồng thuận giải phóng mặt bằng

* Thời gian gần đây người dân thành phố nhìn thấy "điểm sáng" về tiến độ giải phóng mặt bằng từ các dự án như Vành đai 3, rạch Xuyên Tâm, bờ Bắc kênh Đôi. Ông cho biết kinh nghiệm rút ra từ vận dụng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư?

- Ông LÊ ANH TÚ: Tôi cho rằng điểm nổi bật nhất là thành phố đã chuyển từ cách xử lý tương đối cứng theo từng nhóm hồ sơ sang cách tiếp cận toàn diện hơn, vừa tuân thủ pháp luật, vừa vận dụng đúng thẩm quyền để giải quyết những tình huống đặc thù của từng dự án.

Luật Đất đai năm 2024 cho phép UBND cấp tỉnh quyết định biện pháp, mức hỗ trợ khác nhằm bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất.  

Trên cơ sở đó, đối với rạch Xuyên Tâm và bờ Bắc kênh Đôi, thành phố đã xây dựng chính sách hỗ trợ riêng cho các trường hợp sử dụng đất có nguồn gốc sông, ngòi, kênh, rạch đã lấn, chiếm, phân theo thời điểm sử dụng; đồng thời quy định nguyên tắc bố trí tái định cư, suất tái định cư tối thiểu, cơ chế ghi nợ tiền sử dụng đất hoặc thuê, thuê mua nhà ở đối với trường hợp khó khăn.

Điều quan trọng là chính sách không chỉ tính đến giá trị bồi thường, mà hướng tới mục tiêu người dân có nơi ở mới và có điều kiện ổn định cuộc sống. Đây là yếu tố tạo niềm tin và giúp quá trình vận động bàn giao mặt bằng có cơ sở thuyết phục hơn.

Hiệu quả của cách làm này thể hiện qua các dự án điển hình. Với Vành đai 3, cuối năm 2024 tỉ lệ giải phóng mặt bằng của dự án thành phần 2 qua TP.HCM đã đạt khoảng 99,8%. 

Đối với rạch Xuyên Tâm, dự án đã khởi công trong tháng 5-2025, bờ Bắc kênh Đôi cũng đã triển khai xây dựng sau khi chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được chuẩn bị theo hướng đặc thù.

Từ các dự án này có thể rút ra một kinh nghiệm: chính sách tốt không phải là nới lỏng nguyên tắc, mà là đúng luật, sát thực tế, phân loại đúng đối tượng và giải quyết hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và dự án. 

Khi người dân hiểu rõ quyền lợi, phương án tái định cư và lộ trình thực hiện, sự đồng thuận sẽ trở thành nguồn lực quan trọng để đẩy nhanh giải phóng mặt bằng.

Ông Lê Anh Tú (giữa) cùng đoàn công tác do Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được (bìa phải) chủ trì kiểm tra tiến độ thi công và giải phóng mặt bằng dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm chiều 29-6 - Ảnh: CHÂU TUẤN

* Bên cạnh chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được vận dụng tốt, TP.HCM còn những giải pháp gì để bảo đảm tiến độ giải phóng mặt bằng?

- Bên cạnh chính sách, thành phố xác định tiến độ giải phóng mặt bằng phụ thuộc rất lớn vào năng lực tổ chức thực hiện. Vì vậy, các giải pháp đang được triển khai theo hướng đồng bộ, từ quản trị tiến độ, phối hợp liên ngành, chỉ đạo xử lý vướng mắc đến nâng cao trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương.

Trước hết là lập tiến độ chi tiết theo từng dự án và từng nhóm công việc, thể hiện bằng sơ đồ Gantt. Mỗi mốc như kiểm đếm, xác minh nguồn gốc đất, thẩm định giá, phê duyệt phương án, chi trả, bố trí tái định cư và bàn giao mặt bằng đều phải có cơ quan chủ trì, đơn vị phối hợp và thời hạn hoàn thành. 

Việc này giúp nhìn rõ tiến độ, phát hiện sớm khâu chậm và quy trách nhiệm cụ thể. Ngay cả chủ đầu tư UBND thành phố cũng yêu cầu xây dựng tiến độ chi tiết theo sơ đồ Gantt và gửi các sở, ngành, địa phương để phối hợp.

Thứ hai là thực hiện Quy chế phối hợp trong thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để phân định rõ trách nhiệm giữa các Sở, ngành, chủ đầu tư và chính quyền địa phương. Đối với hồ sơ phức tạp, yêu cầu đặt ra là trao đổi liên thông, xử lý song song các nội dung có thể thực hiện đồng thời, hạn chế việc chuyển hồ sơ tuần tự gây kéo dài.

Thứ ba là phát huy vai trò của Ban Chỉ đạo bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành phố. Qua các thông báo kết luận, Ban Chỉ đạo đã trực tiếp xem xét nhiều nhóm vướng mắc về điều kiện tái định cư, hỗ trợ tạm cư, hồ sơ chuyển nhượng bằng giấy tay, nhà ở và vật kiến trúc, qua đó thống nhất cách xử lý và giao rõ trách nhiệm cho địa phương. Cơ chế này đặc biệt cần thiết với những vấn đề liên ngành hoặc vượt thẩm quyền xử lý thông thường của một đơn vị.

Thứ tư là tăng cường đối thoại, công khai phương án, chuẩn bị quỹ nhà và nền tái định cư, đồng thời tổ chức kiểm tra thực địa.

Thành phố cũng đang nghiên cứu khung nguyên tắc bảo vệ cán bộ thực thi nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng để khắc phục tâm lý né tránh, sợ sai, nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát quyền lực và xử lý nghiêm hành vi vụ lợi, tham nhũng. Toàn bộ các giải pháp này phải vận hành như một hệ thống thống nhất, trong đó tiến độ, pháp lý, tái định cư và vận động người dân được xử lý đồng thời.

Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM Lê Anh Tú

Chúng tôi đánh giá hiệu quả chính sách giải phóng mặt bằng không chỉ bằng số phần trăm mặt bằng đã bàn giao. Thước đo đầy đủ phải gồm tiến độ dự án, tính đúng đắn của quyết định hành chính, mức độ công khai, số vụ việc khiếu nại được giải quyết và khả năng ổn định nơi ở, sinh kế của người dân

Bảo vệ cán bộ giải phóng mặt bằng vì lợi ích chung

* Vai trò, hiệu quả của tổng thể các giải pháp trên như thế nào, thưa ông?

- Các giải pháp nêu trên có vai trò bổ trợ lẫn nhau và tạo thành một cơ chế quản trị xuyên suốt từ cấp thành phố đến địa phương. 

Chính sách giải quyết câu hỏi người dân được hưởng quyền lợi gì; quy chế phối hợp xác định cơ quan nào phải làm; sơ đồ Gantt trả lời công việc phải hoàn thành khi nào; Ban Chỉ đạo là nơi xử lý các điểm nghẽn liên ngành; còn cơ chế bảo vệ cán bộ hướng tới tạo điều kiện để người thực thi dám đề xuất, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Hiệu quả đầu tiên là nâng cao tính minh bạch và khả năng kiểm soát tiến độ. Hiệu quả thứ hai là tạo sự thống nhất trong áp dụng chính sách. Hiệu quả thứ ba là giảm chi phí thời gian và rủi ro phát sinh.

Tuy nhiên, chúng tôi đánh giá hiệu quả không chỉ bằng số phần trăm mặt bằng đã bàn giao. Thước đo đầy đủ phải gồm tiến độ dự án, tính đúng đắn của quyết định hành chính, mức độ công khai, số vụ việc khiếu nại được giải quyết và khả năng ổn định nơi ở, sinh kế của người dân. 

Khi các tiêu chí này cũng được bảo đảm, giải phóng mặt bằng mới thực sự tạo nền tảng cho phát triển bền vững và củng cố niềm tin của xã hội.

Ông Lê Anh Tú (bìa phải) cùng đoàn công tác do Phó chủ tịch UBND TP.HCM Hoàng Nguyên Dinh (bìa trái) khảo sát công tác giải phóng mặt bằng khu thể thao quốc gia Rạch Chiếc - Ảnh: ÁI NHÂN

* Hiện người dân quan tâm về đề án bảo vệ cán bộ thực thi nhiệm vụ giải phóng mặt bằng đang được xây dựng, xin ông cho biết một số nguyên tắc, cơ chế bảo vệ cán bộ được xây dựng ra sao để cán bộ an tâm thực thi nhiệm vụ?

- Quan điểm, chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung là định hướng nhất quán, xuyên suốt của Đảng trong công tác cán bộ, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ đủ bản lĩnh, năng lực, uy tín, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn phát triển mới.

Từ đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu xây dựng khung nguyên tắc và đang tổng hợp ý kiến các cơ quan liên quan và trình cấp có thẩm quyền xem xét. Mục tiêu của đề án là tạo cơ sở để đánh giá khách quan trách nhiệm của cán bộ trong một lĩnh vực rất phức tạp, đồng thời bảo vệ người thực hiện đúng chức trách, không vụ lợi, chủ động tháo gỡ khó khăn vì lợi ích chung.

Nguyên tắc quan trọng được đề xuất là suy đoán việc thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung khi chưa có đủ căn cứ chứng minh cán bộ có động cơ vụ lợi, tham nhũng, tiêu cực hoặc lợi ích nhóm. 

Tuy nhiên, đây không phải là cơ chế miễn trừ tự động. Việc đánh giá phải toàn diện, gồm mục đích, động cơ; quá trình tổ chức thực hiện; mức độ tuân thủ quy trình, thủ tục; hiệu quả kinh tế - xã hội; và điều kiện khách quan tại thời điểm ra quyết định.

Dự thảo phân nhóm tiêu chí tương đối rõ để đánh giá trách nhiệm, đồng thời xác định ranh giới loại trừ rất nghiêm: không bảo vệ hành vi tham nhũng, trục lợi, nhận hoặc đưa hối lộ; cố ý làm trái để tư lợi; lợi dụng cơ chế để đề xuất chính sách gây thất thoát; cản trở hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm toán; hoặc buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm đã được nhắc nhở nhưng không khắc phục.

Tinh thần chung là bảo vệ người dám làm đúng, chứ không bảo vệ sai phạm. Khi ranh giới này được quy định rõ, cán bộ có thể yên tâm hơn trong tham mưu, đồng thời kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm giải trình vẫn được giữ vững.

Tình hình vốn đầu tư công và giải ngân vốn bồi thường, giải phóng mặt bằng qua các năm 2024, 2025, 2026