Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: 'Công viên Lê Thị Riêng là một hành trình rất đặc biệt'

Trong hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung là người trực tiếp viết lời kêu gọi nhân chứng cung cấp thông tin về rãnh chôn tập thể tại công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM). Ông đi gặp từng nhân chứng, đau đáu với từng mảnh thông tin rời rạc và làm việc với các chuyên gia, nguồn thông tin trong, ngoài nước để thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng: sớm đưa các anh trở về.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung là Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, Phó ban thường trực Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TP.HCM (Ban Chỉ đạo 515 thành phố).

Trò chuyện với Tuổi Trẻ, ông nói: "Việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không đơn thuần là một nhiệm vụ chính trị. Với chúng tôi, đó còn là trách nhiệm với lịch sử, với những người đã hy sinh và với hàng vạn gia đình đã chờ đợi suốt mấy chục năm qua".

Trong chiều 6-7, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, Phó trưởng Ban thường trực Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TP.HCM (Ban Chỉ đạo 515 TP.HCM) đã đến nhà ông Huỳnh Văn Mười (xã Vàm Cỏ, Tây Ninh) - người nhận là thân nhân liệt sĩ Huỳnh Văn Quên được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng, để xác minh các thông tin liên quan. Trước đó, sáng cùng ngày, cơ quan chức năng đã quy tập được bộ hài cốt liệt sĩ có tên Huỳnh Văn Quên, đơn vị 962 - Ảnh: SƠN LÂM

* "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được triển khai đồng bộ, khẩn trương ở phạm vi cả nước, trong đó trọng tâm đặc biệt là công viên Lê Thị Riêng. Ông có thể giúp độc giả Tuổi Trẻ hình dung bức tranh toàn cảnh về công tác tìm kiếm, quy tập và xác minh danh tính hài cốt liệt sĩ tại TP.HCM và tại công viên Lê Thị Riêng?

- Thời gian qua, Thành ủy, UBND thành phố, Ban Chỉ đạo thành phố đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo rất quyết liệt. Chúng tôi thành lập 12 tổ tham gia lấy mẫu sinh phẩm ADN thuộc 18 Nghĩa trang liệt sĩ của thành phố. Bên cạnh đó là đẩy mạnh rà soát, số hóa dữ liệu; mở rộng tìm kiếm thông tin từ nhân chứng, cựu chiến binh, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.

Đặc biệt, chúng tôi đã tiếp nhận nhiều nguồn tư liệu từ các tổ chức cựu binh nước ngoài và Đại học Công nghệ Texas của Hoa Kỳ. Qua đó bước đầu xác định 12 địa điểm nghi vấn để tiếp tục khảo sát, tìm kiếm. Riêng Công viên Lê Thị Riêng là một hành trình rất đặc biệt.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, cùng nhân chứng và các đơn vị liên quan khảo sát vị trí các rãnh mộ bên trong công viên Lê Thị Riêng. Chính ủy Nguyễn Thành Trung luôn đau đáu với từng thông tin, manh mối có được. Ông lắng nghe và yêu cầu ghi chép cẩn thận tất cả các thông tin được cung cấp - Ảnh: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Chúng tôi không đào tìm một cách cảm tính. Trước khi mở đất, lực lượng đã dành nhiều thời gian đối chiếu tài liệu lịch sử, lời kể nhân chứng, khảo sát radar xuyên đất và phân tích những khu vực có địa tầng bất thường.

Từ ngày 23-6 đến ngày 24-8, chúng tôi đã phát hiện và tiến hành quy tập được 481 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 250 bộ có di vật. 

Nhưng với tôi, 481 không chỉ là một con số. Đằng sau mỗi bộ hài cốt là một con người, một cuộc đời, một gia đình đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ. Vì vậy, tìm thấy các anh hùng liệt sĩ mới chỉ là bước đầu. 

Điều chúng tôi mong mỏi nhất là phải tiếp tục làm tất cả những gì có thể để trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ và đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình, đồng đội.

* Công viên Lê Thị Riêng là một khu vực tìm kiếm đã trải qua rất nhiều biến thiên của lịch sử và quá trình đô thị hóa, chắc chắn gặp không ít trở ngại. Đã bao giờ ông cùng lực lượng tìm kiếm cảm thấy bế tắc?

- Có chứ. Nếu nói không có lúc bế tắc thì không đúng với thực tế. Gần 60 năm đã trôi qua, địa hình thay đổi, công trình xây dựng chồng lên nhau, tài liệu có thất lạc, nhân chứng ngày càng lớn tuổi, có những ký ức không còn thật rõ ràng. Có thời điểm chúng tôi khảo sát, đào mở rộng nhưng chưa tìm được dấu hiệu như mong muốn.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, báo cáo với Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn; Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú và Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Bùi Thị Minh Hoài về công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng

Nhưng mỗi khi khó khăn, tôi thường nói với anh em một điều: "Các liệt sĩ đã nằm dưới đó chờ chúng ta hơn nửa thế kỷ. Mình mới tìm vài tháng, vài năm thì chưa có quyền bỏ cuộc". Chính suy nghĩ đó giúp chúng tôi đi tiếp. Và chúng tôi cũng xác định rõ không được tìm kiếm chỉ bằng nhiệt huyết, càng khó càng phải dựa vào khoa học.

Nhân chứng phải được kiểm chứng bằng tài liệu; tài liệu phải đối chiếu với bản đồ, không ảnh; kết quả khảo sát phải kết hợp công nghệ; các nguồn thông tin độc lập phải được đặt cạnh nhau để tìm ra điểm giao nhau.

Tôi tin rằng khi trách nhiệm, khoa học, công nghệ và lòng tri ân gặp nhau thì dù dấu vết lịch sử đã rất mờ, chúng ta vẫn có cơ hội tìm được các anh. Và điều đó đã đúng!

PGS.TS Lê Văn Anh Cường - Trưởng bộ môn vật lý địa cầu tại Trường đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP.HCM - dùng máy quét radar tìm vị trí các hố chôn tập thể tại công viên Lê Thị Riêng. Chứng cứ lịch sử, khoa học công nghệ và sự quyết tâm, đồng lòng của các đơn vị, cá nhân "gặp nhau" đã mang lại nhiều kết quả tích cực trong quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng

* Phóng viên Tuổi Trẻ đã tiếp xúc với nhiều cán bộ, chiến sĩ và nhân chứng. Họ nhận xét rằng sự dấn thân của ông trong chiến dịch này không đơn thuần chỉ là mệnh lệnh hay nhiệm vụ, mà xuất phát từ lòng tri ân, sự thấu cảm với các gia đình liệt sĩ. Điều gì đã chạm đến trái tim và thôi thúc ông gắn bó tâm huyết với công việc này?

- Tôi nghĩ điều chạm đến trái tim và thôi thúc tôi nhiều nhất chính là sự hy sinh của các liệt sĩ và sự chờ đợi quá lâu của những gia đình.

Gần 60 năm đã trôi qua, các anh hùng liệt sĩ nằm lại đâu đó dưới lòng đất, nhiều người chưa được biết tên, chưa được trở về với quê hương, gia đình. Còn ở quê nhà, có những người mẹ chờ con, người vợ chờ chồng, anh chị em chờ người thân suốt mấy chục năm. Nhiều người nay đã tuổi cao, tóc bạc, nhưng vẫn đau đáu một câu hỏi: "Người thân của mình đang nằm ở đâu?".

Phó chủ tịch UBND TP.HCM, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 thành phố Nguyễn Mạnh Cường và Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, Phó ban Thường trực, Ban Chỉ đạo 515 thành phố, tiếp nhận kỷ vật chiến tranh và hồ sơ chôn cất liệt sĩ do nhóm nghiên cứu dự án, sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh thuộc Đại học Công nghệ Texas Tech (Mỹ) trao tặng

Càng trực tiếp đi tìm, càng gặp nhiều nhân chứng, thân nhân liệt sĩ, tôi càng thấy mình không có quyền chậm trễ, bởi thời gian không chờ chúng ta. Nhân chứng ngày một già đi, ký ức có thể phai mờ, địa hình tiếp tục thay đổi. Có những manh mối hôm nay mình không tìm đến, có thể ngày mai sẽ không còn cơ hội để kiểm chứng nữa.

Có những lúc đứng tại hiện trường, nhìn từng mảnh xương, chiếc cúc áo, đôi dép, mảnh võng hay chiếc khăn quàng được đưa lên khỏi lòng đất, tôi cứ nghĩ mỗi di vật nhỏ bé ấy là dấu tích cuối cùng của một con người đã gửi lại tuổi thanh xuân của mình cho đất nước. Và phía sau người ấy có thể vẫn còn một gia đình đang chờ. Vì vậy, với tôi, công việc này ban đầu là trách nhiệm, là nhiệm vụ của người lính nhưng càng làm càng trở thành một món nợ nghĩa tình.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, thắp nhang tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ

Tôi vẫn thường tự nhắc mình và anh em: "Các anh đã nằm dưới lòng đất chờ chúng ta gần 60 năm rồi. Chúng ta không thể vì khó khăn mà bỏ cuộc, càng không thể để các anh, chị phải chờ thêm vì sự chậm trễ của mình".

Điều tôi mong nhất không phải chỉ là tìm được thêm bao nhiêu hài cốt. Tôi mong một ngày chúng ta có thể gọi đúng tên từng liệt sĩ, tìm được gia đình và đưa các anh, chị trở về. Có lẽ chính khát vọng ấy là điều giữ tôi gắn bó và thôi thúc tôi đi đến cùng với hành trình này.

Chiến sĩ Đội K74 dầm mưa đưa hài cốt các anh hùng liệt sĩ được tìm thấy tại hố chôn thứ hai bên trong công viên Lê Thị Riêng về khu vực lấy mẫu. Ở độ tuổi đôi mươi, nhiều chiến sĩ trẻ Đội K74 cho biết kỳ nghĩa vụ này đã mang đến một dấu ấn thật đặc biệt, việc tham gia chiến dịch tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là một nhiệm vụ rất thiêng liêng, đáng tự hào

* Ông là một quân nhân, khi đứng trước mảnh đất từng là chiến trường ác liệt, nay là nơi yên nghỉ thầm lặng của những người hoạt động cách mạng kiên trung, cảm xúc của ông ra sao?

- Ngày nào thu xếp được công việc, tôi đều cố gắng ra hiện trường. Có một hình ảnh khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Phía trên là công viên Lê Thị Riêng hôm nay rất xanh, rất đẹp. Buổi sáng người dân tập thể dục, trẻ em vui chơi, cuộc sống diễn ra bình yên. Nhưng chỉ cách đó vài mét, dưới lớp đất chúng tôi đang mở ra là những liệt sĩ đã nằm lại từ Mậu Thân 1968.

Một bên là cuộc sống bình yên hôm nay. Một bên là những người đã nằm xuống để có sự bình yên ấy. Là một người lính, đứng giữa hai hình ảnh đó, tôi xúc động lắm.

Nhìn những mảnh xương, chiếc dép cao su, chiếc cúc áo, mảnh võng, chiếc khăn quàng..., mình hiểu rất rõ rằng hòa bình không phải là một khái niệm trừu tượng. Hòa bình này đã được đánh đổi bằng máu xương của những con người cụ thể. Vì vậy, chúng tôi tự nhắc nhau phải làm thật cẩn trọng, thật trách nhiệm và bằng tất cả sự kính trọng đối với các anh hùng liệt sĩ.

Đến khu vực nhà quàn hài cốt liệt sĩ được tìm thấy ở công viên Lê Thị Riêng sáng 17-8, cựu chiến binh Trường Sơn Nguyễn Thị Bình không cầm được nước mắt. Trường Sơn năm ấy bom rơi, đạn nổ không làm những người lính sờn lòng. Nhưng khi đứng trước nơi đang tìm kiếm hài cốt đồng đội, nhiều người không giấu được nghẹn ngào.

Các cựu chiến binh thành kính trước hài cốt các anh hùng liệt sĩ vừa tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng

* Trong quá trình tìm kiếm, chỉ cần lóe lên một tia hy vọng, một nhân chứng hay một mảnh thông tin dù là nhỏ nhất, ông đều đích thân đến tận nơi để xác minh. Trong muôn vàn chuyến đi ấy, đâu là câu chuyện hay khoảnh khắc khiến ông nhớ mãi?

- Tôi nhớ nhất ngày 23-6, ngày bắt đầu đào thăm dò tại công viên Lê Thị Riêng. Trước đó là cả một quá trình dài. Chúng tôi tìm tài liệu, gặp nhân chứng, nghiên cứu ảnh, mời các nhà khoa học khảo sát, dùng radar xuyên đất để tìm những khu vực có dấu hiệu bất thường. Nhưng nói thật, trước khi mở đất thì tất cả vẫn chỉ là giả thuyết.

Khi một hài cốt liệt sĩ được đưa lên đối với lực lượng tìm kiếm là sự nhẹ nhõm vỡ òa khi thêm một người anh hùng được về với vòng tay Tổ quốc

Khi những lớp đất đầu tiên được mở ra, địa tầng bắt đầu cho thấy những dấu hiệu đúng với nhận định trước đó. Rồi từng di vật xuất hiện như mảnh võng, chiếc cúc áo, chiếc khăn quàng... Lúc đó hiện trường gần như im lặng.

Tôi nhớ trong đầu mình chỉ có một suy nghĩ: "Các liệt sĩ ở đây thật rồi. Cuối cùng chúng tôi đã tìm thấy các liệt sĩ". Khoảnh khắc đó tôi nghĩ mình sẽ không bao giờ quên. Bởi từ giây phút ấy, những dấu chấm, những ký hiệu trên bản đồ, những câu chuyện trong tài liệu lịch sử đã trở thành những con người bằng xương bằng thịt đang nằm ngay trước mắt chúng tôi.

* Trong nhiều khoảnh khắc, chúng tôi bắt gặp ánh mắt đỏ hoe của ông trước những câu chuyện nghẹn ngào tại hiện trường. Khi đối diện trực tiếp với những mảnh xương cốt của đồng đội hay ánh mắt ngóng trông mòn mỏi của thân nhân liệt sĩ, điều gì khiến ông cảm thấy day dứt nhất? Đó là áp lực hay động lực?

- Tìm được hài cốt đã khó, nhưng điều khiến tôi day dứt hơn là tìm thấy các liệt sĩ rồi mà vẫn chưa biết tên các anh, chị.

Có những bộ hài cốt chỉ còn vài chiếc cúc áo, đôi dép, mảnh võng hay một vật dụng rất nhỏ. Mình biết đây là đồng đội của mình, biết phía sau đó có một gia đình đang mong chờ, nhưng mình chưa thể gọi tên anh, chị, chưa thể gọi điện cho một người mẹ, người vợ hay người em và nói rằng: "Chúng tôi đã tìm thấy người thân của gia đình". Đó là điều day dứt nhất.

Vì vậy, nếu hỏi đây là áp lực hay động lực, tôi nghĩ đó là áp lực biến thành động lực. Mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là tìm được bao nhiêu bộ hài cốt. Mục tiêu cao nhất là trả lại tên cho liệt sĩ, trả lại người thân cho gia đình và trả lại một phần ký ức còn khuyết cho lịch sử.

*Thông qua hành trình thiêng liêng này, ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến thế hệ đang được thụ hưởng nền hòa bình hôm nay?

- Tôi chỉ muốn nhắn với các bạn trẻ một điều rất giản dị: "Đừng bao giờ xem hòa bình là điều hiển nhiên".

Các bạn sinh ra khi đất nước đã hòa bình, được học tập, làm việc, yêu thương, theo đuổi ước mơ của mình. Nhưng để có những điều tưởng như rất bình thường ấy, nhiều thế hệ đã phải trả một cái giá rất lớn.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung thăm hỏi đại biểu tham dự chương trình Họp mặt Mẹ Việt Nam Anh hùng, vợ liệt sĩ, vợ thương binh nặng và đặc biệt nặng tổ chức sáng 23-7. Tại chương trình, những bức ảnh ố màu thời gian được phục dựng trở lại trao tận tay cho người mẹ, người vợ, người thân các liệt sĩ và những giọt nước mắt đã rơi hòa lẫn trong niềm vui sau nhiều năm đất nước hòa bình, thống nhất

Khi chúng tôi mở từng lớp đất tại công viên Lê Thị Riêng, nhìn thấy những người lính còn rất trẻ nằm lại cùng chiếc dép, chiếc lược, chiếc khăn quàng..., chúng tôi càng hiểu cái giá của hòa bình.

Tôi không mong người trẻ chỉ tri ân bằng những lời nói. Biết ơn quá khứ tốt nhất là sống cho xứng đáng với hiện tại. Các bạn hãy học tập tốt hơn, lao động tốt hơn, sống tử tế hơn, có trách nhiệm với gia đình và xã hội, dám cống hiến cho thành phố và đất nước.

Một dân tộc biết mình đã đi qua đâu thì mới biết mình phải đi về đâu. Và tôi tin rằng khi người trẻ còn nhớ những người đã hy sinh cho Tổ quốc, thì những người đã nằm xuống chưa bao giờ bị lãng quên.