Từ thiện ngoài vòng pháp luật

Hình ảnh vợ chồng Huấn Hoa Hồng tại cơ quan điều tra - Ảnh: VTV

Tiêu đề này muốn nói đến một thực tế khác. Có những cá nhân không thành lập quỹ, không thuộc tổ chức xã hội nào nhưng thường xuyên sử dụng ảnh hưởng trên mạng để nhận tiền của hàng nghìn người rồi tự quyết định việc phân phối. 

Hoạt động ấy gần như đã trở thành một nghề, nhưng chưa nằm trọn trong một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt.

Hiện có bốn cụm quy định chính liên quan đến hoạt động từ thiện. Trước hết, Nghị định 03/2026/NĐ-CP điều chỉnh việc tổ chức, hoạt động và quản lý nhà nước đối với quỹ xã hội, quỹ từ thiện được thành lập và hoạt động tại Việt Nam. Theo Điều 1 và Điều 2, nghị định áp dụng đối với quỹ cùng các công dân, tổ chức Việt Nam và cá nhân, tổ chức nước ngoài có liên quan.

Vì vậy cá nhân không thành lập quỹ mà chỉ sử dụng tài khoản của mình để công khai huy động tiền từ thiện không phải là đối tượng được nghị định này trực tiếp thiết kế cơ chế quản lý.

Trong khi đó Nghị định 93/2021/NĐ-CP điều chỉnh việc vận động đóng góp để khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố và hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Theo Điều 17, Điều 18 và Điều 19, cá nhân được vận động nhưng phải thông báo, mở tài khoản riêng, lưu chứng từ và công khai kết quả. Nghị định này không bao quát mọi mục đích từ thiện khác.

Còn Thông tư 41/2022/TT-BTC quy định việc ghi chép, báo cáo và công khai tài chính đối với hoạt động xã hội, từ thiện của tổ chức và cá nhân, kể cả một số khoản giúp người khó khăn, yếu thế. Điều 1 và Điều 2 của Thông tư mở rộng nghĩa vụ ghi sổ, lập báo cáo và công khai đối với cả cá nhân tiếp nhận đóng góp để hỗ trợ người khó khăn, yếu thế.

Tuy nhiên, đây chỉ là quy định về kế toán. Thông tư không thiết lập đầy đủ cơ chế khai báo chiến dịch, mở tài khoản chuyên dùng, kiểm tra độc lập, giám sát dòng tiền hay xử lý tiền còn dư đối với mọi hình thức từ thiện tự phát.

Cuối cùng là Nghị định 98/2026/NĐ-CP quy định xử phạt hành vi làm thất thoát, sử dụng hoặc phân phối tiền, hàng cứu trợ sai mục đích, sai đối tượng. Nhưng đây là chế tài áp dụng khi vi phạm đã xảy ra, không phải một khuôn khổ quản lý đầy đủ cho toàn bộ quá trình huy động tiền từ thiện của cá nhân.

Như vậy, pháp luật không hoàn toàn bỏ trống hoạt động từ thiện của cá nhân. Khoảng trống nằm ở chỗ mỗi văn bản chỉ điều chỉnh một loại chủ thể, một số mục đích hoặc một công đoạn.

Cùng là việc cá nhân công khai nhận tiền của số đông để giúp người khác, nhưng nếu cứu trợ bão lũ thì có quy trình tương đối rõ. Nếu kêu gọi xây cầu, sửa trường, nuôi trẻ em nghèo hoặc giúp những hoàn cảnh khác thì chưa có một quy trình pháp lý đầy đủ từ lúc nhận tiền đến khi quyết toán.

Vụ việc liên quan đến ông Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) chỉ nên được sử dụng như một tình huống gợi mở về chính sách.

Theo thông tin Bộ Công an công bố ngày 15-8, ông Huấn bị khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng. 

Kết quả điều tra sơ bộ cho biết có dấu hiệu tiền huy động từ thiện được sử dụng sai mục đích. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở mục đích, ý thức, hành vi và toàn bộ chứng cứ của vụ án.

Điều đáng bàn là một người có thể thực hiện nhiều đợt vận động cho nhiều mục đích khác nhau, nhận hàng chục tỉ đồng vào các luồng tiền do mình kiểm soát, nhưng nghĩa vụ thông báo, mở tài khoản riêng và công khai lại thay đổi theo mục đích của từng đợt. 

Cách tiếp cận hiện nay chủ yếu quản lý từ thiện theo nguyên nhân cần cứu trợ. Trong khi đó, rủi ro của thời đại mạng xã hội lại phát sinh từ phương thức huy động. Chỉ cần một bài đăng hoặc buổi phát trực tiếp, tiền có thể được chuyển vào tài khoản cá nhân trong vài giờ. Người gửi tiền không ký hợp đồng, ít biết về người thụ hưởng và hầu như không có khả năng kiểm tra chi phí hay số dư. Toàn bộ sự an toàn của dòng tiền phụ thuộc vào uy tín của người kêu gọi.

Vì vậy, đối tượng cần được pháp luật nhận diện không chỉ là tiền cứu trợ thiên tai hay tiền hỗ trợ bệnh nhân hiểm nghèo mà phải là hoạt động vận động đóng góp công khai. Khái niệm này nên bao gồm việc cá nhân sử dụng mạng xã hội, phương tiện truyền thông hoặc nền tảng số để kêu gọi những người không xác định trước chuyển tiền, tài sản cho mục đích nhân đạo và cộng đồng. Việc một người dùng tiền của chính mình hoặc một nhóm nhỏ cùng giúp trường hợp cụ thể không cần đặt dưới cơ chế này.

Khuôn khổ mới cũng không nên bắt người làm từ thiện xin phép. Người vận động chỉ cần khai báo điện tử trước khi nhận tiền, công khai danh tính người chịu trách nhiệm, mục đích, đối tượng thụ hưởng, thời hạn, số tiền dự kiến và cách xử lý số dư. Mỗi đợt vận động cần có mã nhận diện cùng tài khoản riêng. Hết thời hạn, tài khoản dừng nhận tiền và xuất được bảng đối soát. Cách làm này vừa tạo dấu vết kiểm tra, vừa không cản trở sự hỗ trợ kịp thời.

Nghĩa vụ cần được phân tầng theo quy mô. Đợt vận động nhỏ chỉ cần sổ thu chi, chứng từ và báo cáo cuối kỳ theo mẫu đơn giản. Khi số tiền vượt một ngưỡng nhất định, người tổ chức phải công khai định kỳ và có xác nhận độc lập về dòng tiền. Pháp luật cũng cần quy định rõ chi phí được phép sử dụng, tiền lãi phát sinh, việc thay đổi mục đích, thời hạn phân phối, quyền yêu cầu hoàn trả và cách xử lý số tiền còn dư.

Không khai báo, dùng chung tài khoản với tiền cá nhân, tiếp tục nhận tiền sau thời hạn, công khai không đầy đủ hoặc từ chối cung cấp chứng từ cần được xác định thành những vi phạm riêng. Mức phạt nên gắn với quy mô tiền huy động và hậu quả, thay vì chỉ áp dụng một mức phạt thấp cho mọi trường hợp.

Trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, nhưng chế tài hành chính phải có khả năng can thiệp trước khi hậu quả trở nên nghiêm trọng.

Từ thiện tự phát có ưu điểm là nhanh và linh hoạt. Điều cần sửa không phải sự tự phát của lòng tốt mà là tình trạng người nắm giữ tiền do công chúng đóng góp có quá nhiều quyền quyết định nhưng quá ít nghĩa vụ giải trình.

Lòng tốt không cần giấy phép, nhưng dòng tiền hình thành từ lòng tin xã hội phải có tài khoản riêng, dấu vết kiểm tra và địa chỉ chịu trách nhiệm.

Khi ranh giới ấy được xác lập, người làm từ thiện chân chính cũng được bảo vệ khỏi hoài nghi, còn người đóng góp không phải gửi niềm tin vào một chiếc hộp đen.