Cao tốc: Xương sống kết nối giao thông TP.HCM với các vùng

Cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây đang được mở rộng lên 8 - 10 làn xe, dự kiến hoàn thành cơ bản trong giai đoạn 2026 - 2027, giảm ùn tắc và tăng năng lực kết nối với sân bay Long Thành cũng như các khu công nghiệp ở Đồng Nai - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Yêu cầu cấp thiết

Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) đã vận hành từ cuối năm 2024, mang lại hiệu quả bước đầu nhưng mạng lưới đường sắt đô thị còn hạn chế. Kết nối với các tỉnh lân cận như Đồng Nai, Tây Ninh và vùng Đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu dựa vào đường bộ, thiếu hệ thống vận tải khối lượng lớn, tốc độ cao. Gần như ở hướng nào, việc di chuyển ra khỏi thành phố đều bị nghẽn.

Quy hoạch tổng thể quốc gia và quy hoạch vùng nhấn mạnh phát triển TP.HCM thành siêu đô thị ngang tầm khu vực châu Á, với hành lang kinh tế Mộc Bài - TP.HCM - Biên Hòa - Vũng Tàu và kết nối mạnh mẽ với Đồng bằng sông Cửu Long.

Mục tiêu đến năm 2030 - 2035 hình thành mạng lưới giao thông đa phương thức đồng bộ, rút ngắn thời gian di chuyển liên vùng xuống dưới 1 giờ đối với nhiều tuyến chính, đồng thời hỗ trợ phát triển mô hình đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD).

Hệ thống đường cao tốc: Xương sống kết nối vùng

Đường cao tốc đóng vai trò then chốt trong việc kết nối nhanh và thông suốt. Các dự án trọng điểm đang được đẩy mạnh bao gồm: Mở rộng cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây lên 8 - 10 làn xe, dự kiến hoàn thành cơ bản trong giai đoạn 2026 - 2027, giảm ùn tắc và tăng năng lực kết nối với sân bay Long Thành cũng như các khu công nghiệp ở Đồng Nai.

Trong khi đó, cao tốc Bến Lức - Long Thành (khoảng 57km) kết nối miền Tây với sân bay Long Thành và cảng biển mà không phải đi qua trung tâm TP.HCM, dự kiến hoàn thành trong năm 2026.

Còn cao tốc TP.HCM - Mộc Bài (khoảng 50km) hướng Tây Ninh, tạo hành lang ngắn nhất kết nối Campuchia, thúc đẩy công nghiệp - đô thị dọc tuyến, dự kiến hoàn thành trước năm 2028.

Hay tuyến vành đai 3 TP.HCM (khoảng 76km) đang thi công, dự kiến hoàn thành năm 2026, giúp phân luồng giao thông ngoại vi. Còn tuyến vành đai 4 (khoảng 206km) được đẩy nhanh chuẩn bị đầu tư, mục tiêu khởi công 2026 và hoàn thành khoảng năm 2028, kết nối trực tiếp sân bay, cảng và các khu công nghiệp vùng.

Ngoài ra, các tuyến như TP.HCM - Thủ Dầu Một - Chơn Thành, cao tốc hướng miền Tây (mở rộng Trung Lương - Mỹ Thuận) và các đường nối liên tỉnh sẽ tạo thành mạng lưới vành đai - xuyên tâm hoàn chỉnh. Việc ưu tiên hoàn thành các tuyến này trước năm 2030 không chỉ giảm tải nội đô mà còn mở ra các cực tăng trưởng mới theo mô hình TOD dọc hành lang cao tốc.

Chú trọng phát triển mạng lưới metro và đường sắt

Đường sắt đô thị là giải pháp then chốt để chuyển dịch mô hình giao thông, giảm xe cá nhân và ùn tắc. Metro số 1 đã vận hành ổn định.

Các tuyến ưu tiên giai đoạn 2025 - 2030 gồm: Metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương và Bến Thành - Thủ Thiêm), đã khởi công các đoạn, dự kiến hoàn thành khoảng năm 2030; tuyến Thủ Thiêm - Long Thành (khoảng 48km), kết nối trung tâm thành phố với sân bay quốc tế Long Thành, được định hướng là đường sắt đô thị, dự kiến khởi công sớm và đưa vào khai thác trước năm 2030 - 2031; tuyến này tích hợp với metro số 2 tạo trục xương sống từ trung tâm đến sân bay; sẽ kéo dài metro số 1 từ Suối Tiên hướng Bình Dương và Đồng Nai, hướng tới kết nối sân bay Long Thành; đồng thời đã có kế hoạch xây dựng tuyến Bến Thành - Cần Giờ và các tuyến khác nhằm mở rộng mạng lưới.

Đường sắt đô thị là giải pháp then chốt để chuyển dịch mô hình giao thông, giảm xe cá nhân và ùn tắc. Trong ảnh: người dân đi metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Đến hiện tại, quy hoạch điều chỉnh nâng tổng chiều dài đường sắt đô thị khu vực TP.HCM đang hướng đến mục tiêu khoảng 187 - 255km đến năm 2030 tùy phương án. Sau sáp nhập địa giới, mạng lưới vùng có thể đạt quy mô lớn hơn nhiều, kết nối liền mạch với các đô thị vệ tinh. Việc phát triển theo mô hình TOD quanh các nhà ga sẽ tối ưu sử dụng đất, tạo không gian sống - làm việc - giải trí tích hợp, giảm nhu cầu di chuyển dài.

Bên cạnh đó, theo điều chỉnh quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 (khổ 1.435mm), khu vực TP.HCM được quy hoạch các tuyến quan trọng, như: Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam (điểm cuối khu vực Thủ Thiêm), dự kiến khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành giai đoạn quan trọng vào năm 2035; tuyến Biên Hòa - Vũng Tàu; tuyến TP.HCM - Cần Thơ - Cà Mau; tuyến TP.HCM - Mộc Bài (Tây Ninh)…, cùng các kết nối đầu mối để đồng bộ với đường sắt hiện hữu và tốc độ cao. Các tuyến này tạo trục kết nối hàng hóa và hành khách liên vùng, hỗ trợ logistics từ các khu công nghiệp đến cảng biển Cái Mép - Thị Vải, sân bay Long Thành và hướng Tây Nam.

Giải pháp đồng bộ để triển khai hiệu quả

Để các dự án thành công, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần đẩy mạnh hợp tác liên vùng giữa TP.HCM với Đồng Nai, Tây Ninh và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long trong quy hoạch, giải phóng mặt bằng và chia sẻ nguồn lực.

Cơ chế "một cửa liên thông" và số hóa thủ tục sẽ rút ngắn thời gian. Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn vốn: kết hợp ngân sách nhà nước, vốn ODA và đặc biệt là hình thức đối tác công - tư (PPP), BT… với các chính sách thu hút doanh nghiệp lớn tham gia các tuyến metro và đường sắt kết nối sân bay.

Cao tốc Bến Lức - Long Thành (khoảng 57km) kết nối miền Tây với sân bay Long Thành và cảng biển mà không phải đi qua trung tâm TP.HCM sắp được thông toàn tuyến trong năm 2026 - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Đặc biệt, cần quyết liệt áp dụng mô hình TOD và cơ chế thu hồi giá trị đất để tái đầu tư hạ tầng. Phát triển đô thị dọc các tuyến giao thông mới giúp tạo nguồn thu bền vững. Qua đó, hình thành các khu dân cư, các đô thị vệ tinh, không chỉ có ý nghĩa thúc đẩy đô thị hóa mà còn tạo điều kiện phát triển ngành dịch vụ trong cơ cấu kinh tế của các địa phương.

Giải pháp này kết nối và đồng bộ quy hoạch giao thông với quy hoạch sử dụng đất, cảng biển, sân bay và khu công nghiệp. Ưu tiên kết nối đa phương thức tại các đầu mối lớn như Thủ Thiêm, Long Thành, An Bình…

Ngoài ra, cần phát triển giao thông thông minh, quản lý nhu cầu (hạn chế xe cá nhân ở một số khu vực trung tâm khi mạng lưới công cộng đủ mạnh) và thúc đẩy vận tải xanh để giảm phát thải…

Có thể nói, khi hệ thống cao tốc, metro và đường sắt được hoàn thiện theo lộ trình, thời gian di chuyển giữa TP.HCM với các địa phương lân cận sẽ giảm mạnh, chi phí logistics hạ, năng lực cạnh tranh vùng tăng.

Sân bay Long Thành sẽ phát huy tối đa vai trò cửa ngõ quốc tế. Tăng cường kết nối giao thông không chỉ là bài toán hạ tầng mà còn là chiến lược phát triển kinh tế - xã hội toàn vùng.

Từ đó, TP.HCM và các địa phương sẽ có thể khắc phục các điểm nghẽn về giao thông, sớm hình thành mạng lưới giao thông hiện đại, đồng bộ, đưa vùng Đông Nam Bộ trở thành động lực tăng trưởng mạnh mẽ của cả nước, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng.