Muốn chặn 'giang hồ mạng', phải cắt cơ chế 'biến tai tiếng thành tiền'

Mới đây, Nguyễn Văn Hợi (tức Khánh “Sky”), Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp (tức “Vua Quạt”) bị khởi tố , điều tra liên quan những mâu thuẫn trên mạng xã hội xoay quanh hoạt động từ thiện, thu hút sự chú ý của dư luận. Trước đó, một số nhân vật nổi tiếng trên mạng xã hội như Khá “Bảnh”, Quang “Rambo”, Tiến “Bịp”,... cũng từng bị cơ quan chức năng xử lý trong những vụ việc khác nhau.

“Vua Quạt”, Khánh “Sky” và Hồ Văn Khoa bị khởi tố. (Ảnh: Công an Bắc Ninh).

Khi tai tiếng đang trở thành một dạng “tài sản”

Theo luật sư Hoàng Hà, Đoàn luật sư TP.HCM, pháp luật không xử lý một khái niệm chung gọi là “giang hồ mạng”, mà căn cứ vào hành vi cụ thể của từng cá nhân khi có đủ dấu hiệu vi phạm.

Những hành vi như vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, kích động bạo lực hoặc các hành vi vi phạm khác trên không gian mạng, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, có thể bị xử lý theo quy định.

Do đó, việc xử lý một người chủ yếu giải quyết trách nhiệm của chính người đó, nhưng chưa làm mất đi môi trường có thể sản sinh những nhân vật tương tự.

luat-su-hoang-ha-12002105 (1).jpgLuật sư Hoàng Hà

Theo luật sư Hoàng Hà, nguyên nhân sâu hơn nằm ở cơ chế của mạng xã hội. “Khi một người nhận thấy càng gây sốc, chửi bới, thách thức thì càng có nhiều lượt xem, người theo dõi, cơ hội bán hàng hoặc kiếm tiền, hành vi lệch chuẩn có thể trở thành một phương thức tạo nội dung”, luật sư Hoàng Hà phân tích.

Luật sư Hoàng Hà nhận định rằng, từ đây có thể hình thành vòng lặp: gây sốc để được chú ý, sự chú ý tạo ra người theo dõi và lợi ích, rồi lợi ích lại tạo động lực để tiếp tục gây sốc.

Người xem không nhất thiết phải yêu thích nội dung mới tạo ra tương tác. Một người có thể xem vì tò mò, bình luận để phản đối hoặc chia sẻ để cảnh báo người khác.

Luật sư Hoàng Hà cho rằng những hành vi này không đồng nghĩa người dùng phải chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung, nhưng vẫn có thể góp phần tạo ra sự chú ý và giúp nội dung tiếp tục lan truyền.

Bình luận về hiện tượng này, ông Vũ Văn Tiến, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng chỉ ra điểm chung ở nhiều trường hợp là những phát ngôn gây sốc, lối hành xử ngông nghênh, khoe tiền của, quan hệ, thách thức nhau hoặc giải quyết mâu thuẫn theo kiểu “ăn thua đủ” có thể nhanh chóng thu hút hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem.

Theo Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến, không gian mạng đang tồn tại một nghịch lý: một hành vi sai lệch, nếu nhận được nhiều sự chú ý, có thể giúp một người trở nên nổi tiếng.

Tốc độ lan truyền của mạng xã hội khiến một cuộc cãi vã không còn chỉ giới hạn giữa những người liên quan. Những phát ngôn gây sốc, cực đoan có thể được cắt thành nhiều đoạn, chia sẻ liên tục và tiếp cận lượng người xem rất lớn.

Đáng chú ý, chính sự chú ý từ những tai tiếng này có thể giúp một người tăng lượng theo dõi, kiếm tiền và mở rộng ảnh hưởng. Khi lượt xem và số người theo dõi trở thành một dạng “thước đo” của danh tiếng, tai tiếng trong một số trường hợp lại có thể được chuyển hóa thành lợi ích.

Không để quản lý chạy sau hậu quả

Luật sư Hoàng Hà lưu ý, việc một người có cách ăn nói tục tĩu, hình ảnh phản cảm, tự xưng “anh chị” hay thể hiện lối sống lệch chuẩn chưa cấu thành vi phạm pháp luật. Trách nhiệm hành chính hoặc hình sự phải được xác định dựa trên hành vi cụ thể và các dấu hiệu mà pháp luật quy định.

Ở góc độ quản lý xã hội, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng vấn đề đáng quan tâm không chỉ là xử lý khi hành vi đã vi phạm mà còn nằm ở khoảng thời gian trước khi một nội dung trên mạng chuyển thành hậu quả ngoài đời thực.

“Không phải mọi phát ngôn phản cảm hay mọi cuộc cãi vã trên mạng đều đủ căn cứ để xử lý hình sự. Nhưng cũng không thể chờ đến khi một cuộc chửi bới trên livestream biến thành xô xát ngoài đời, một lời đe dọa trở thành hành động hay mâu thuẫn gây nên hậu quả mới bắt đầu can thiệp” , đại biểu Vũ Văn Tiến nói.

Ông Vũ Văn Tiến, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội.

Theo đại biểu Tiến, nếu chỉ xử lý khi sự việc đã đi quá xa, công tác quản lý sẽ luôn chạy phía sau hậu quả.

Vì vậy, những nội dung có dấu hiệu kích động bạo lực, đe dọa, xúc phạm nghiêm trọng hoặc có nguy cơ kéo mâu thuẫn từ không gian mạng ra đời thực cần được nhận diện và xử lý kịp thời.

Cách tiếp cận này không đồng nghĩa với việc coi mọi nội dung gây tranh cãi là vi phạm pháp luật. Vấn đề nằm ở khả năng nhận diện những dấu hiệu cho thấy một mâu thuẫn đang có nguy cơ chuyển thành hành vi nguy hiểm, từ đó có biện pháp phù hợp trước khi hậu quả xảy ra.

Cắt đứt cơ chế biến tai tiếng thành tiền

Theo luật sư Hoàng Hà, muốn hạn chế hiện tượng “ giang hồ mạng “ phải tác động đồng thời vào người tạo nội dung, nền tảng và người sử dụng.

Trong đó, nền tảng là một mắt xích quan trọng bởi nếu nội dung càng gây hấn càng dễ thu hút sự chú ý, tăng người theo dõi và tạo ra lợi ích thì việc xử lý từng cá nhân sẽ khó giải quyết được cơ chế phía sau.

Nghị định 147/2024/NĐ-CP đã đặt ra khuôn khổ quản lý đối với việc cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, trong đó có các quy định liên quan việc xử lý tài khoản, trang cộng đồng, nhóm cộng đồng và kênh nội dung thường xuyên vi phạm.

Theo luật sư Hoàng Hà, các biện pháp xử lý cá nhân vẫn cần thiết để tạo tính răn đe, nhưng về lâu dài phải làm giảm khả năng nội dung độc hại được khuếch đại và chuyển hóa thành lợi ích kinh tế.

Ở người dùng, luật sư Hoàng Hà cho rằng cần nâng cao nhận thức về cách vận hành của mạng xã hội. Người dùng không thể bị cấm tò mò, nhưng có thể chủ động hạn chế việc tiếp sức cho nội dung độc hại bằng những lượt xem, bình luận và chia sẻ chỉ để “hóng”.

Sau cùng, muốn hạn chế “giang hồ mạng”, không thể chỉ xử lý từng cá nhân sau khi vi phạm mà phải tác động vào cơ chế tạo ra sự nổi tiếng từ hành vi lệch chuẩn.

Chừng nào hành vi lệch chuẩn vẫn còn đem lại lượt xem, người theo dõi, tiền bạc và sức ảnh hưởng, chừng đó sẽ còn người muốn bước vào con đường này. Vì vậy, vấn đề căn cơ là làm cho mô hình này khó nổi tiếng bằng tai tiếng, khó kiếm tiền từ nội dung độc hại và không được đám đông tiếp tục “thưởng” bằng sự chú ý.

Khá “Bảnh” (bên trái) và Tiến “Bịp” là những giang hồ mạng nổi tiếng trên Internet đã bị pháp luật xử lý.

Cũng có cùng quan điểm, Đại biểu Vũ Văn Tiến cũng cho rằng cần có chế tài đủ rõ, đủ mạnh để buộc các nền tảng thực hiện trách nhiệm của mình.

“Khi một nền tảng có thể đưa một video đến hàng triệu người, họ không thể chỉ đóng vai trò là nơi cung cấp không gian đăng tải” , ông Tiến nói.

Theo ông, những nội dung cổ súy bạo lực, khuyến khích hành vi nguy hiểm hoặc kích động xung đột cần được phát hiện, hạn chế và xử lý kịp thời trước khi mức độ lan truyền dẫn đến hậu quả ngoài đời thực.

Tuy nhiên, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng xây dựng môi trường mạng lành mạnh không thể chỉ dựa vào xóa, chặn và xử phạt. Báo chí, truyền thông chính thống cần đủ nhanh và có sức thuyết phục để thông tin chính xác, không bị tin đồn, suy diễn hoặc những nội dung câu kéo bằng sự tò mò, tức giận của đám đông lấn át.