Sáp nhập đại học: Lớn hơn phải mạnh hơn

Một phần khu Đại học Quốc gia TP.HCM - Ảnh: TRÍ ĐỨC

Kế hoạch số 06-KH/TW ngày 28-7-2026 yêu cầu sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập, giảm tối thiểu 20% đầu mối; chuyển trường đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD-ĐT hoặc địa phương quản lý, đồng thời sáp nhập một số cơ sở trên cùng địa bàn.

Chủ trương này cần thiết khi mạng lưới còn phân tán, ngành đào tạo trùng lặp và nguồn lực bị chia cắt. Nhưng giảm số trường chỉ là phương tiện, mục tiêu phải là nâng chất lượng, hiệu quả hoạt động và đóng góp cho phát triển. 

Quy mô lớn hơn có thể tạo thêm năng lực

Sáp nhập hợp lý có thể giảm đầu mối, dùng chung hạ tầng, tập trung đội ngũ và đầu tư có trọng điểm. Chuyển một số trường về địa phương cũng có thể giảm đầu mối theo dõi tại các bộ, ngành, nhưng chỉ thực sự tinh gọn nếu không phát sinh thêm bộ phận hoặc biên chế chuyên trách ở địa phương.

Địa phương hiểu nhu cầu nhân lực và những vấn đề phát triển trên địa bàn. Nếu biết đầu tư và đặt hàng, trường đại học không chỉ đào tạo nhân lực mà còn là nơi hội tụ tri thức, một "túi khôn" tham gia nghiên cứu, phản biện chính sách và xây dựng chiến lược phát triển địa phương. Tuy nhiên, trường vẫn phải giữ không gian học thuật và khả năng đóng góp cho vùng, quốc gia.

Sáp nhập sao cho trường mạnh thêm

Những trường cùng địa bàn, đào tạo trùng lặp và cùng sử dụng nguồn lực công cần được ưu tiên xem xét sáp nhập. Sau hợp nhất phải rà soát ngành đào tạo, tập trung đầu tư cho ngành có nhu cầu và đủ chất lượng; thu hẹp, chuyển đổi hoặc chấm dứt ngành yếu, trùng lặp.

Quy mô lớn hơn đòi hỏi năng lực quản trị cao hơn. Nếu không tinh gọn đầu mối, thống nhất nhân sự, tài chính và minh bạch trong sắp xếp cán bộ, sáp nhập có thể làm tăng tầng nấc trung gian, gây gián đoạn hoạt động và biến thành cuộc phân chia chức vụ.

Riêng việc nhập cao đẳng vào đại học cần thận trọng vì hai loại hình có sứ mạng khác nhau. Làm không khéo sẽ dẫn đến đại học hóa cao đẳng hoặc khiến đại học phân tán nguồn lực, xa rời chức năng đào tạo trình độ cao và nghiên cứu.

Phát huy thế mạnh địa phương quản lý

Liên quan nội dung chuyển cơ sở giáo dục đại học về "địa phương quản lý", có một số vấn đề nên lưu ý để phát huy hơn nữa thế mạnh của các trường.

Đó là quản trị đại học có những yêu cầu khác về học thuật, nghiên cứu, tài chính, nhân sự, văn hóa tổ chức và tự chủ. Nếu không phân định rõ chức năng, có thể xuất hiện một tầng trung gian mới và dễ hành chính hóa hoạt động của trường.

Trong khi đó, Nghị quyết 71 yêu cầu chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, tăng tự chủ và bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho cơ sở giáo dục đại học. Do đó địa phương có thể thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu theo phân cấp, đầu tư, đặt hàng và giám sát kết quả. 

Không phải trường yếu nào cũng nên nhập vào trường mạnh

Mỗi trường cần được đánh giá bằng dữ liệu về mức độ đạt chuẩn, chất lượng đầu ra, việc làm của người học, đội ngũ, nghiên cứu, tài chính và nhu cầu nhân lực của vùng.

Trên cơ sở đó mới lựa chọn giải thể, sáp nhập, duy trì độc lập, tổ chức lại dưới hình thức phân hiệu, hình thành liên minh hoặc dùng chung dịch vụ. Không phải trường yếu nào cũng nên nhập vào trường mạnh, vì có thể chỉ chuyển gánh nặng từ nơi này sang nơi khác.

Phương án sắp xếp phải làm rõ các trường bổ sung thế mạnh cho nhau ra sao, trường mới có sứ mạng gì, ngành nào cần tập trung đầu tư và năng lực quản trị có đáp ứng được quy mô sau sáp nhập hay không.

Mỗi phương án phải công khai mục tiêu, lộ trình và kết quả dự kiến. Sau một thời gian thực hiện cần đánh giá trường mới có nâng chất lượng đào tạo, nghiên cứu, hiệu quả sử dụng ngân sách và năng lực phục vụ địa phương hay không. Giảm một đầu mối chưa đủ để khẳng định thành công.

Cũng phải phân định rõ trách nhiệm. Bộ GD-ĐT quản lý bằng chiến lược, tiêu chuẩn, dữ liệu, kiểm định và giám sát. Địa phương đầu tư, đặt hàng và giám sát việc sử dụng tài sản công. Nhà trường tự quyết về học thuật, tổ chức, nhân sự và sử dụng nguồn lực, đồng thời chịu kiểm định, kiểm toán và giải trình bằng kết quả. Quyền lợi của người học và người lao động phải được bảo đảm trong quá trình sắp xếp.

Sáp nhập đại học là cơ hội tổ chức lại một mạng lưới phân tán nhưng cũng là phép thử về đổi mới quản trị. Giảm đầu mối mà tăng chất lượng, tự chủ và trách nhiệm giải trình thì đúng tinh thần Nghị quyết. Nếu chỉ ghép trường và chuyển quyền can thiệp về địa phương, chúng ta có thể thay cơ quan chủ quản nhưng chưa thoát khỏi cơ chế chủ quản.