Thay vì 'đi Bình Dương' thì tạo dòng di cư mới về miền Tây, được không?

Nghe có vẻ lạ, ngược hẳn với xu hướng "đi Bình Dương" bấy lâu nay. Nhưng chuyên gia gợi ý rằng có cơ sở để tạo ra dòng di cư mới về miền Tây.

Tại hội thảo Giải pháp thúc đẩy nâng cao chỉ số đổi mới sáng tạo thành phố Cần Thơ cuối tháng 7-2026, PGS.TS Phan Anh Tú - Phó hiệu trường Trường Kinh tế (Đại học Cần Thơ) - cho rằng hy vọng đổi mới sáng tạo có thể tạo ra dòng di cư mới về Đồng bằng sông Cửu Long. 

Tuổi Trẻ đã trao đổi cùng PGS.TS Phan Anh Tú về hy vọng này.

* Thưa ông, cơ sở nào để ông thắp lên hy vọng tạo "dòng di cư mới", bao gồm cả "di cư trở về"?

- Trước hết cần chẩn đoán lại vấn đề. Lâu nay chúng ta xem di cư ở Đồng bằng sông Cửu Long là bài toán phía cung (thực trạng hộ nghèo, thiên tai, thiếu việc làm…) nên giải pháp là đào tạo nhiều hơn. Tôi cho rằng đó là chẩn đoán chưa trúng hoàn toàn.

Di cư theo tôi không chỉ là nguyên nhân, mà nó còn là kết quả cân bằng của một thị trường lao động thiếu cầu. Vùng không thiếu người tài, mà thiếu chỗ để dùng người tài.

Hạ tầng giao thông Đồng bằng sông Cửu Long đã được đầu tư hoàn thiện, là một trong những điều kiện để vùng tăng cường thu hút đầu tư trong thời gian tới

Cả ba nghiên cứu độc lập gần đây cùng chỉ về một điểm nghẽn với hàm ý là vấn đề thực sự nằm ở khu vực doanh nghiệp, không phải ở thể chế hay ở khâu đào tạo. Đây chính là lý do đổi mới sáng tạo để có thêm nhiều doanh nghiệp trở nên then chốt.

Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương năm 2025 của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy Cần Thơ đạt 46,21 điểm, xếp thứ 10 trên 34 tỉnh, thành và dẫn đầu Đồng bằng sông Cửu Long. Dữ liệu cho thấy rất mạnh ở trụ cột thể chế, hạng 4/34, nhưng trụ cột trình độ phát triển của doanh nghiệp chỉ đạt 21,21 điểm, xếp hạng 29/34.

Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025 của VCCI và Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright ghi nhận tỉ trọng doanh nghiệp của vùng trong cả nước giảm từ khoảng 22% năm 2000 xuống còn khoảng 7% năm 2024, và từ năm 2023 vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất nước.

Báo cáo "Ở lại hay di cư" của Ngân hàng Thế giới công bố cuối năm 2025 cho biết năm 2023 vùng chỉ thu hút 3% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của cả nước, và tỉ trọng đóng góp GDP giảm từ gần 20% trước năm 2000 xuống 12,4% năm 2024.

Các mô hình tăng trưởng kinh tế truyền thống dựa vào đất đai, tài nguyên, lao động giá rẻ có lẽ chỉ sinh ra việc làm giản đơn, tức là tái sản xuất đúng dòng di cư cũ.

Còn đào tạo thêm mà không tạo ra cầu tương ứng, tức chưa có thêm doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng lao động, người lao động phải tìm việc ở nơi khác thì thực chất chúng ta đang trợ cấp cho việc xuất khẩu nhân lực sang địa phương khác.

* Thực tế dòng di cư khỏi miền Tây vẫn chưa dừng lại, vậy nếu có dòng di cư mới chảy ngược về miền Tây, phải chăng bắt đầu từ khu vực doanh nghiệp, khuyến khích làm chủ?

- Cần nói rõ "dòng di cư mới" khác dòng cũ ở đâu. Dòng di cư đang diễn ra vẫn vận hành theo chênh lệch tiền lương danh nghĩa. Nhưng với dòng mới thì không. Người có kỹ năng cao không so lương Cần Thơ với lương ở TP.HCM một cách thuần túy, mà họ so "độ dày" của thị trường lao động.

Ở nơi chỉ có một doanh nghiệp cần kỹ năng của mình, mất việc là mất tất cả và do đó không gia đình nào chấp nhận rủi ro đó. Trong khi chính sách thì lại rất cụ thể như thu hút một tập đoàn lớn là chưa đủ, phải hình thành được một cụm ngành.

Nhưng nhu cầu lao động kỹ năng cao không chỉ đến từ việc có ai đó tuyển mình. Còn một kênh thứ hai rất quan trọng với Đồng bằng sông Cửu Long, đó là khởi nghiệp và làm chủ. Người có năng lực tự tạo ra cầu lao động, tức cho chính mình và cho người khác. Ở một vùng mà điểm nghẽn chính là thiếu doanh nghiệp, khởi nghiệp vừa là cơ chế vừa là mục tiêu.

Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là xu hướng mới, kỳ vọng tạo ra sức bật mạnh mẽ cho Đồng bằng sông Cửu Long, từ đó nghĩ tới việc giữ chân và thu hút lao động

Ở đây tôi muốn nói một điều về mặt khái niệm. Cụm từ "nguồn nhân lực chất lượng cao" lâu nay bị thu hẹp thành "người được đào tạo từ bậc đại học trở lên" và hoặc thường gắn với nhân lực công nghệ.

Đó là cách hiểu hẹp và gây lệch chính sách, vì nó bỏ sót lao động kỹ thuật lành nghề và bỏ sót năng lực doanh nhân, thứ không đo được bằng bằng cấp. 

Trong nghiên cứu khởi nghiệp, vốn con người có hai phần: vốn tổng quát từ học vấn chính quy, và vốn chuyên biệt cho khởi nghiệp gồm kinh nghiệm ngành, đào tạo khởi nghiệp và mạng lưới xã hội. Phần thứ hai mới là thứ dự báo hành vi khởi sự kinh doanh, chứ không phải tấm bằng.

Miền Tây nói chung và Cần Thơ nói riêng cần tạo ra làn sóng khởi nghiệp, nơi thu hút người tài về khởi nghiệp. Khi người tài từ các nơi đổ về khởi nghiệp, họ thành công, chính họ là những trụ neo, tạo cầu việc làm để giữ người lao động khác ở lại.

Đồng bằng sông Cửu Long cần có những bứt phá mạnh mẽ dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo để thu hút lao động trở lại. Trong ảnh: Công nhân làm việc tại một nhà máy chế biến tôm xuất khẩu ở tỉnh Sóc Trăng (cũ), nay là thành phố Cần Thơ

* Dòng di cư mới về miền Tây, điều ai cũng mong mỏi, cũng hy vọng nhưng liệu có quá sớm để nói về điều này, thưa ông?

- Câu hỏi đã đến lúc nói về dòng di cư mới hay chưa, tôi cho rằng lần đầu tiên cùng hội tụ nhiều điều kiện: hạ tầng chiến lược đang hình thành với cao tốc Cần Thơ - Cà Mau và Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng; không gian phát triển mới sau hợp nhất với quy mô dân số dự kiến hơn 3,2 triệu người năm 2026; khung thể chế đã có công cụ thực chất từ nghị quyết 57 của Bộ Chính trị; và công nghệ số làm giảm bất lợi của khoảng cách địa lý.

Cần lập thêm nhiều doanh nghiệp để giải quyết việc làm và tạo đất lành cho doanh nhân và người lao động cùng về miền Tây lập nghiệp

Nhưng phải nói thẳng một điều: hạ tầng không nhất thiết tạo ra cầu, hạ tầng chỉ khuếch đại cầu đã có. Bằng chứng là Cần Thơ có cảng hàng không quốc tế nhưng năm 2025 không khai thác chuyến bay quốc tế nào. Nếu đợt đầu tư lần này không đi kèm chính sách tạo cầu, đường cao tốc mới sẽ chỉ giúp người ta rời đi nhanh hơn.

Một chi tiết ít được chú ý nữa là theo điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 của Tổng cục Thống kê, Cần Thơ nằm trong nhóm 13 địa phương có tỉ suất di cư thuần dương, đạt 30,9‰. Nghĩa là thành phố đã hút được người nhưng chủ yếu từ các tỉnh trong vùng và phần lớn là lao động phổ thông. Đó vẫn là dòng nội vùng, chưa phải dòng mới.

* Ở góc độ nhà khoa học, ông có khuyến nghị gì để tạo ra dòng di cư mới, thu hút người lao động trở lại sinh sống và làm việc tại vùng?

- Một là đảo chiều thứ tự chính sách: tạo cầu trước, tạo cung sau. Dành một tỉ trọng cố định trong chi khoa học công nghệ cho đặt hàng giải bài toán thực của địa bàn, và dùng mua sắm công định hướng đổi mới sáng tạo. 

Chính quyền cần trở thành khách hàng đầu tiên của sản phẩm công nghệ nội vùng (bài học này được Nhật Bản áp dụng từ thập niên 1960 khi chính phủ làm đầu mối thực hiện các gói hợp đồng/bằng phát minh, sáng chế để mua công nghệ có bản quyền từ Mỹ), đó là một hợp đồng mua thật tạo ra doanh nghiệp mạnh hơn nhiều lần một khoản tài trợ.

Hai là, "tấn công" đúng trụ cột hạng 29/34 (trình độ phát triển doanh nghiệp đứng thứ 29/34 tỉnh thành). Thí điểm mạng lưới doanh nghiệp nhỏ và vừa gắn với viện nghiên cứu công theo mô hình Đài Loan, lấy Đại học Cần Thơ làm hạt nhân và Trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo thành phố làm đầu mối môi giới tri thức, với dịch vụ kỹ thuật dùng chung và chương trình đưa học viên cao học, nghiên cứu sinh vào doanh nghiệp từ 12 đến 24 tháng, chi phí chia sẻ giảm dần.

Ba là chọn từ ba đến bốn cụm ngành, không dàn trải, đó là công nghệ nông nghiệp và thủy sản, chế biến sâu, logistics lạnh, công nghệ thích ứng biến đổi khí hậu. Chỉ khi nhiều doanh nghiệp cùng cần một bộ kỹ năng thì thị trường lao động mới đủ dày để người có kỹ năng dám quay về.

Với việc dựa vào trụ cột khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Đồng bằng sông Cửu Long sẽ thu hút lượng lao động chất lượng cao, bên cạnh lao động giản đơn, lao động phổ thông hiện có ở vùng

Bốn là, đưa ưu đãi khởi nghiệp từ văn bản đến hiện thực. Các ưu đãi mạnh nhất hiện nay đều gắn với tư cách "doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo" được công nhận theo nghị định 268 năm 2025. 

Nếu địa phương không tổ chức được khâu công nhận nhanh, minh bạch và ít tốn kém, toàn bộ gói ưu đãi thuế và đất đai sẽ nằm trên giấy. Với chỉ tiêu là số hồ sơ được công nhận và số vốn thực sự chảy về doanh nghiệp, chứ không phải số sự kiện được tổ chức.

Năm là chuyển từ "kêu gọi hồi hương" sang "tuần hoàn tri thức". Quyết định di cư là quyết định của cả hộ gia đình, không phải cá nhân. Nghiên cứu quốc tế cho thấy người di cư quay về thường mang ba loại vốn mà người ở lại không có: vốn tích lũy, kinh nghiệm ngành và mạng lưới thị trường ở nơi đến. 

Nhưng dữ liệu Ngân hàng Thế giới cảnh báo rằng phần vốn tích lũy của người di cư vùng này rất mỏng, chỉ 58% hộ có người đi làm ăn xa nhận được tiền gửi về, và gần một nửa các khoản đó dưới 5 triệu đồng mỗi năm. Vì vậy, chính sách không thể trông chờ người trở về tự có vốn; có thể phải bù bằng vốn mồi công và tín dụng có bảo lãnh.

Sáu là đổi thước đo. Có lẽ ta không đo bằng số đề tài, số vườn ươm hay số doanh nghiệp đăng ký mới. Hãy đo bằng tỉ trọng việc làm đòi hỏi kỹ năng cao, tỉ lệ doanh nghiệp còn hoạt động sau ba năm, tỉ lệ sinh viên tốt nghiệp làm việc trong vùng sau 12 tháng, và tỉ suất di cư thuần phân theo trình độ, vì hiện nay ta chỉ đếm tổng số, nên không phân biệt được mất lao động phổ thông với mất nhân lực tinh hoa.

Nguồn: Tính toán từ dữ liệu NSO (2026) và Cục Quản lý đăng ký kinh doanh (2026)