Giữ hồn làng muối 300 năm tuổi, mở lối sinh kế cho diêm dân

Thăng trầm giữ nghề làm muối truyền thống

Làng muối Tuyết Diêm nằm dưới chân đèo Cù Mông với tuổi đời hơn 300 năm. Lịch sử của ngôi làng này gói gọn trong câu truyền miệng "Muối Cù Mông ba mươi đồng một hạt". Thời Pháp thuộc, muối nơi đây được xem như "mỏ vàng trắng" rất quý giá, đến mức chính quyền thực dân cho xây dựng một kho lớn ngay giữa đồng và bố trí nhân viên canh giữ nghiêm ngặt.

Ngày nay, làng nghề muối Tuyết Diêm đã và đang được bảo tồn, trở thành điểm thu hút du khách nhờ giá trị văn hóa độc đáo gắn với lịch sử lâu đời. Hợp tác xã Tuyết Diêm được thành lập năm 1979 với 430 hộ dân tham gia ban đầu, đến nay đã có 850 thành viên trực tiếp sản xuất, duy trì mô hình kinh tế tập thể trên tổng diện tích hơn 122 ha.

Làng muối Tuyết Diêm có tuổi đời 300 năm nằm dưới chân đèo Cù Mông.

Sản phẩm muối Tuyết Diêm làm ra được tiêu thụ khắp nơi trong cả nước thông qua các đơn vị phân phối và cầu nối là hợp tác xã muối Tuyết Diêm với sản lượng mỗi năm dao động từ 12.000-16.000 tấn.

Gia đình ông Nguyễn Ngọc Bình có 5 đời làm muối. Giữa những ngày hè nắng đổ đến bỏng rát da người, ông Bình vẫn cùng những diêm dân đang miệt mài lấy nước, chứa nước, phơi kết tinh và thu hoạch muối.

Ông Bình tự hào: "Nghề này là nghề cha truyền con nối, đến nay là thế hệ thứ 5. Cho nên ngày xưa, khi Pháp đô hộ, quản lý, ông cố, ông nội tôi vẫn làm nghề muối và giấu giếm để chiều tối hoặc 12 giờ đêm, cách mạng xuống để mình chi viện. Đời này qua đời khác, bà con rất yêu nghề này, nên người ta bỏ không được."

Những hạt muối kết tinh từ nước biển và vị mặn từ mồ hôi, công sức của diêm dân.

Song cũng theo ông Bình cùng nhiều diêm dân ở làng Tuyết Diêm, việc kết tinh muối hoàn toàn phụ thuộc vào thời tiết nên mưa bão, gió mùa hay độ ẩm cao đều làm giảm sản lượng và gây tổn thất lớn trong mùa vụ. Nhiệt độ tăng bất thường cũng ảnh hưởng đến quá trình bốc hơi, từ đó làm suy giảm chất lượng muối.

"Người làm muối ở Tuyết Diêm vẫn phải lao động thủ công dưới trời nắng gắt, phơi, cào và vận chuyển muối hoàn toàn bằng sức người", ông Bình nói.

Đồng muối tại làng Tuyết Diêm.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Danh Hạnh, những dấu tích lâu đời liên quan đến nghề muối còn lại ở Tuyết Diêm và vùng phụ cận cho thấy chiều sâu văn hóa của vùng đất này. Đây là tài nguyên quý giá để khai thác, phục vụ phát triển du lịch:

"Khi khảo sát quanh đầm Cù Mông, chúng tôi phát hiện những dấu tích của một thương cảng xuất khẩu sản phẩm muối. Dưới góc độ văn hóa, nó không chỉ tạo nên một điểm làng nghề ở vùng ven biển ở phía Đông Đắk Lắk, mà còn là một điểm di sản, có thể khai để đem lại lợi ích cho người dân làm làng nghề, trong đó có hoạt động khai thác du lịch."

Mở hướng sinh kế mới từ hạt muối truyền thống

Nhằm khai thác giá trị di sản văn hóa làng nghề và nâng tầm giá trị sản phẩm muối Tuyết Diêm, dự án "Phát triển đa dạng sản phẩm muối Tuyết Diêm theo hướng bền vững, kết hợp bảo tồn làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng" với sự tài trợ từ Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc UNDP tại Việt Nam được triển khai.

Đây là mô hình thí điểm để nhân rộng các vùng nghề muối khác ở Việt Nam, góp phần hình thành "Con đường di sản muối Việt Nam", kết nối các làng nghề ven biển từ Đắk Lắk đến Khánh Hòa, Lâm Đồng và Nam Trung Bộ.

Đình Tuyết Diêm, một trong số những điểm đến trong tour du lịch cộng đồng.

Mục tiêu của dự án là nâng cao thu nhập cho diêm dân; phát triển các dòng sản phẩm muối chế biến sâu đạt chuẩn OCOP, xây dựng thương hiệu muối Tuyết Diêm; xây dựng và vận hành mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa làng nghề; đồng thời nâng cao năng lực tự quản cho cộng đồng và các hợp tác xã để vận hành mô hình một cách tự chủ, bền vững.

Theo ông Đàm Đại Hữu, Công ty TNHH Du hành Đại Hữu, đơn vị kết nối phát triển làng nghề muối Tuyết Diêm thành điểm đến trong hành trình khám phá di sản nghề muối ven đầm Cù Mông, điều quan trọng là phải biến những giá trị sẵn có của làng nghề thành sản phẩm du lịch cụ thể.

Nghề hầm muối xuyên đêm tại làng Tuyết Diêm.

Ông Nguyễn Ngọc Bình, Giám đốc Hợp tác xã muối Tuyết Diêm, bày tỏ: "HTX Muối cũng kết nối với các hợp tác xã bạn trong tỉnh Phú Yên cũ và tỉnh Đắk Lắk để kết nối, mời gọi các doanh nghiệp có nhu cầu tiêu thụ muối của bà con; kết hợp với công ty du lịch lữ hành của Đại Hữu và HTX nông nghiệp xanh, gắn kết với Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc UNDP, hỗ trợ cho làng muối Tuyết Diêm vừa sản xuất muối mà vừa bảo tồn làng nghề gắn với du lịch cộng đồng."

Những hạt muối trắng ngần không chỉ kết tinh từ công sức mà còn chứa cả câu chuyện lịch sử, văn hoá của một vùng đất.

Với hướng đi giữ nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, những ruộng muối  không chỉ là nơi tạo ra sản phẩm mà còn có thể trở thành không gian lưu giữ ký ức nghề nghiệp, văn hóa và đời sống của cộng đồng diêm dân. Du khách đến đây có thể nhìn thấy cách hạt muối được tạo ra, nghe câu chuyện về nghề được truyền qua nhiều thế hệ và mang về những sản phẩm được làm từ chính vùng đất này.