'Nhà rùa học' Hà Đình Đức qua đời

PGS.TS Hà Đình Đức sinh năm 1940 tại xã Xuân Thành, huyện Thọ Xuân cũ, nay là xã Xuân Hồng, tỉnh Thanh Hoá. Trước khi về hưu, ông là giảng viên Khoa Sinh học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

PGS.TS Hà Đình Đức bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu loài rùa Hoàn Kiếm từ năm 1991, khi bất ngờ bắt gặp một cá thể rùa khổng lồ nổi lên mặt nước Hồ Gươm, lúc đi qua phố Hàng Khay.

PGS.TS Hà Đình Đức chụp ảnh bên cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng.

Trong suốt nhiều thập kỷ, ông kiên trì quan sát, ghi chép, chụp ảnh, thu thập tư liệu về tập tính, môi trường sống và lịch sử của loài rùa này. Những nghiên cứu của ông đã góp phần cung cấp nhiều dữ liệu khoa học quan trọng về cá thể rùa Hoàn Kiếm tại Hồ Gươm, đồng thời khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng đối với công tác bảo tồn.

Không chỉ nghiên cứu, PGS.TS Hà Đình Đức còn là người nhiều lần lên tiếng trước những nguy cơ đe dọa môi trường sinh thái Hồ Gươm như ô nhiễm nguồn nước, suy giảm chất lượng môi trường sống hay những tác động từ quá trình đô thị hóa.

Rùa Hoàn Kiếm là một trong những loài rùa quý hiếm nhất trên thế giới với ghi nhận chính thức chỉ có 2 cá thể.

Cá thể rùa Hoàn Kiếm ở hồ Đồng Mô trước khi chết vào năm 2023. Ảnh: ATP

Loài rùa khổng lồ này từng có một vùng phân bố rất rộng lớn từ phía nam sông Trường Giang của Trung Quốc đến khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ của Việt Nam. Tuy nhiên, quá trình săn bắt và sự thay đổi môi trường sống đã biến loài rùa này bên bờ tuyệt chủng.

Tại Trung Quốc trước năm 2019 ghi nhận hai cá thể chính thức gồm một đực, một cái, cùng sống tại vườn thú Tô Châu (Trung Quốc). Tuy nhiên, ngày 13/4/2019, sau khi thực hiện thụ tinh nhân tạo, cá thể rùa cái đã qua đời. Phía Trung Quốc chỉ còn ghi nhận một cá thể rùa Hoàn Kiếm chính thức.

Tại Việt Nam năm 2016, cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng ở Hồ Gươm qua đời, khiến Việt Nam thời điểm đó chỉ có một cá thể rùa duy nhất được ghi nhận ở hồ Đồng Mô.

Trong nỗ lực tìm kiếm loài rùa quý hiếm này, các nhà khoa học của Chương trình bảo tồn rùa Châu Á đã tìm thấy một cá thể rùa Hoàn Kiếm ở hồ Xuân Khanh (Hà Nội) vào tháng 4/2018, thông qua công nghệ gene môi trường. Thời điểm đó, cá thể nặng khoảng 70-80kg, vô cùng hoang dã và bí ẩn, rất khó để bắt gặp và chụp ảnh.

Tuy nhiên, vào tháng tháng 4 năm 2023 cá thể rùa Hoàn Kiếm tại hồ Đồng Mô qua đời. Như vậy đến nay, thế giới chỉ còn ghi nhận hai cá thể rùa Hoàn Kiếm chính thức, một cá thể ở Vườn thú Tô Châu (Trung Quốc) và một cá thể ở hồ Xuân Khanh (Việt Nam).

Việc các cá thể rùa Hoàn Kiếm lần lượt chết khiến hy vọng khôi phục loài rùa quý hiếm nhất thế giới bị hẹp dần.