Vì sao người ta kiêng khởi công xây nhà vào tháng 7 Âm lịch?

Cứ độ tháng 7 Âm lịch về, trong nhiều gia đình Việt lại có một sự chững lại rất khẽ. Ai đang tính chuyện cất nhà, đổ móng, sửa cửa thường được người lớn tuổi khuyên: "Thôi, để qua tháng cô hồn rồi hẵng làm". Lời dặn ấy nhẹ nhàng mà có sức nặng riêng, truyền từ đời ông bà xuống đời con cháu, đến mức nhiều người kiêng theo mà cũng chẳng rõ vì sao mình kiêng. Vậy gốc rễ của tập tục này nằm ở đâu?

"Tháng cô hồn" bắt nguồn từ đâu?

Trong dân gian, tháng 7 Âm lịch từ lâu được gọi bằng cái tên vừa quen vừa có chút dè chừng: Tháng cô hồn. Theo tín ngưỡng truyền miệng, đây là quãng thời gian cửa Quỷ Môn Quan được mở, những vong hồn không nơi nương tựa được trở về dương gian. Nhiều người tin mốc bắt đầu là ngày mùng 2, kéo dài đến Rằm tháng 7 thì khép lại, cũng có nơi cho rằng cả tháng đều là thời điểm âm khí vượng hơn ngày thường.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chưa đủ. Tháng 7 Âm lịch còn trùng với lễ Vu Lan báo hiếu của nhà Phật, ngày rằm là dịp xá tội vong nhân, cầu siêu cho những linh hồn phiêu dạt. Trong Đạo giáo, rằm tháng 7 là Tết Trung Nguyên, một trong ba ngày lễ lớn của năm. Bởi vậy, tháng này mang một sắc thái rất riêng: Vừa hướng về cõi âm, vừa gợi lòng tưởng nhớ tổ tiên, vừa nhắc con người sống chậm lại và tử tế hơn.

Vì sao khởi công xây nhà lại nằm trong nhóm điều kiêng?

Người Việt xưa nay coi chuyện làm nhà là việc hệ trọng bậc nhất đời người, gói trong bốn chữ "an cư lạc nghiệp". Đã là việc lớn thì cái khởi đầu càng phải suôn sẻ. Khởi công, động thổ nghĩa là đánh động đến đất đai, đến thần linh cai quản mảnh đất mà dân gian quen gọi là thổ công, thổ địa, thậm chí đụng đến cả long mạch theo quan niệm phong thủy.

Trong tháng được cho là âm thịnh dương suy như tháng cô hồn, người xưa e ngại những việc mang tính "dương", tức là việc khởi sự, xây dựng, mở đầu. Họ sợ rằng động thổ vào lúc này dễ "phạm", khiến công trình gặp trục trặc, thợ thuyền không may, gia chủ bất an ngay từ viên gạch đầu tiên. Cũng vì tâm lý ấy mà tháng 7 Âm lịch thường được xếp chung nhóm "khoan hẵng làm" với cưới hỏi, khai trương, mua xe hay ký kết những giao kèo trọng đại.

Đằng sau lời kiêng, có phần là kinh nghiệm rất thực tế

Điều thú vị là nếu nhìn kỹ, không phải mọi kiêng kỵ đều thuần túy tâm linh. Tháng 7 Âm lịch thường rơi vào khoảng tháng 8, tháng 9 Dương lịch, đúng vào cao điểm mưa bão ở miền Bắc và miền Trung. Với một công trình đang đổ móng, mưa dầm nhiều ngày có thể khiến hố móng ngập nước, bê tông không đạt chất lượng, vật liệu ẩm mốc, tiến độ đình trệ và nguy cơ tai nạn lao động tăng lên.

Người xưa không có những bản tin dự báo thời tiết như bây giờ, nhưng họ có thứ quý giá không kém: Sự quan sát tích lũy qua nhiều đời. Khi nhận ra khởi công vào quãng này hay gặp bất trắc, họ đúc kết thành lời răn và khoác cho nó tấm áo kiêng kỵ, để con cháu dễ nhớ, dễ nghe và dễ làm theo. Nói cách khác, đôi khi một điều kiêng kỵ chính là lời khuyên thực tế được cất giữ dưới hình hài tín ngưỡng.

Người ta hay nhắc tháng cô hồn bằng nỗi sợ, nhưng bản thân tháng 7 Âm lịch lại chứa đựng những điều rất ấm áp. Đây là mùa Vu Lan, mùa của lòng hiếu, của việc hướng về cha mẹ, ông bà và những người đã khuất. Đây là lúc con người được nhắc nhở sống chậm lại, nhìn vào bên trong, chăm sóc phần tinh thần thay vì mải miết đuổi theo vật chất.

Xét ở tầng ấy, có lẽ tháng 7 hợp với sự lắng đọng hơn là những khởi sự rình rang. Dựng một ngôi nhà là câu chuyện của tham vọng, của bắt đầu, của hướng ra ngoài, còn tháng cô hồn lại nghiêng về phía quay vào trong, tưởng nhớ và tri ân. Kiêng khởi công, vì thế, cũng có thể hiểu như một cách để mỗi người tôn trọng cái nhịp riêng của tháng: Một khoảng lặng trước khi lại bắt đầu.

Vậy có nên kiêng tuyệt đối không?

Hiểu được gốc rễ rồi, câu trả lời có lẽ nằm ở sự cân bằng chứ không phải cực đoan. Kiêng để lòng thêm an là điều nên trân trọng, nhưng biến nỗi kiêng thành nỗi sợ chi phối cả cuộc sống thì lại không cần thiết.

Nhìn rộng hơn, việc kiêng xây nhà vào tháng 7 Âm lịch phản ánh nét văn hóa lâu đời của người Việt trong cách ứng xử với thiên nhiên và đời sống tâm linh. Những quan niệm ấy góp phần tạo nên bản sắc văn hóa và thể hiện mong muốn hướng tới sự bình an, thuận lợi trong các sự kiện trọng đại.

Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, nhiều chuyên gia cũng cho rằng nên nhìn nhận tập tục này với tinh thần cởi mở. Nếu điều kiện cho phép và gia đình cảm thấy yên tâm, việc lùi lịch khởi công sang thời điểm khác là lựa chọn phù hợp. Ngược lại, nếu phải xây nhà trong tháng 7 Âm lịch, cũng không nên quá lo lắng hay tự tạo áp lực tâm lý cho bản thân.

Với một công trình, yếu tố quyết định thành bại vẫn là sự chuẩn bị kỹ càng: Chọn nhà thầu uy tín, giám sát chặt chẽ, tính toán thời tiết và chọn ngày giờ hợp lý, hợp tuổi gia chủ. Nếu vì lý do nào đó buộc phải khởi công trong tháng 7 Âm lịch, gia chủ có thể chọn ngày lành, làm lễ động thổ tươm tất, giữ cho tâm mình vững vàng. Thực tế, không ít người còn xem đây là quãng ít người xây cất nên dễ tìm được thợ tốt, giá vật liệu và nhân công cũng dễ chịu hơn.

Suy cho cùng, những điều kiêng kỵ như thế này là cách người Việt gói ghém sự cẩn trọng, lòng thành và cả kinh nghiệm sống của bao đời vào trong một tập tục. Hiểu được cái lõi của nó, ta vừa giữ được nét đẹp truyền thống, vừa không để nó trở thành sợi dây trói buộc bước chân mình.