Ngọn bút Trần Bạch Đằng

Ông Trần Bạch Đằng (ảnh chụp tháng 7-2005) - Ảnh: TỰ TRUNG

Nhà báo Lê Văn Nuôi, nguyên Tổng biên tập Tuổi Trẻ, viết: "Ngòi bút lửa Trần Bạch Đằng rất nhạy bén, dũng cảm trong cuộc đấu tranh vì công bằng xã hội, vì sự trong sạch của bộ máy công quyền, làm chỗ dựa và tiếp dũng khí cho những người trung thực đấu tranh chống tiêu cực". 

Lời viết đã lâu, hôm nay anh nhắc trên trang cá nhân mình như lời tri ân của học trò với bậc tiền bối.

Trần Bạch Đằng: Hãy tin cậy chúng tôi

Lật giở tập báo cũ, tôi tìm được bài đầu tiên của ông trên Tuổi Trẻ - số thứ 6 ra ngày 1-10-1975 - là một bài thơ ký tên Hưởng Triều, chính là bài thơ tôi từng thuộc trong sách giáo khoa lớp 5 thuở ấy: "Hãy tạm lắng yên hỡi chim rừng buổi sáng/ Để hồn ta vượt khỏi những hàng cây/ Nghe Sài Gòn chân bước vọng gần đây…".

Những ngày ấy, ông đang giữ cương vị Chủ tịch Hội Liên hiệp thanh niên giải phóng miền Nam Việt Nam, và những bài báo sau đó của ông hoàn toàn hướng đến thanh niên để thuyết phục họ về một cuộc sống mới. Hàng loạt những bài xã luận dài kỳ: Luận về giàu nghèo, Luận về cái đẹp, Luận về lao động… Xem lại, người đọc sẽ cảm nhận rõ không khí Sài Gòn ngày ấy với bao nhiêu mặt đối lập cọ xát vào nhau: những lý tưởng, những phong cách sống, những trăn trở, nghi ngại, những chọn lựa, những hoang mang…

Và ông Trần Bạch Đằng đã viết một bài mang tựa đề thật tha thiết "Hãy tin cậy chúng tôi" đăng trên báo Tuổi Trẻ số 33 ngày 30-4-1976: "Bước đi của đất nước sẽ được đo lường qua số lượng nhà máy, nông trường, số lượng sản phẩm làm ra, tất cả lần lượt trở thành tài sản và hạnh phúc chung của nhân dân ta.

Bước đi của đất nước được đánh dấu bằng số trường học, số học sinh, số trí thức gia tăng hàng năm; số lượng sách báo, phim ảnh, tác phẩm văn học, biểu diễn nghệ thuật, những đội bóng và những cuộc thi điền kinh…

Nói cách khác, bước đi của đất nước được đo lường bằng những điều tốt lành bao giờ cũng gia tăng và những điều xấu xa nhất định giảm bớt. Thanh niên chúng ta sẽ sung sướng vì sự đóng góp của mình vào bước đi ấy".

Sau ngày 30-4-1975, ông Võ Văn Kiệt và ông Trần Bạch Đằng về thăm lại căn cứ cũ của Thành ủy Sài Gòn - Gia Định tại xã Tân Phú Tây, huyện Mỏ Cày Bắc, tỉnh Bến Tre - Ảnh: Tư liệu của Thành ủy TP.HCM

Thẳng băng, không khoan nhượng

Nhà báo Trần Bạch Đằng không chỉ viết vậy, ông đứng lên đi tiên phong. Ông say sưa viết báo - hàng ngàn bài xã luận. Ông viết tiểu thuyết - bộ "Ván bài lật ngửa" đã được dựng thành bộ phim kinh điển đến hôm nay. 

Ông đứng chủ biên để soạn ra những bộ sử lớn về cuộc cách mạng của miền Nam, của Sài Gòn - Gia Định. Từng sự kiện lớn nhỏ của thành phố, của đất nước ông đều tham gia ý kiến - những ý kiến thẳng băng, không khoan nhượng.

Hãy đọc lại ông viết về tham nhũng, tháng 8-2006: "...Bao nhiêu tiền đào vét kênh rạch chạy đi đâu? Bao nhiêu cống hộp bể lên bể xuống chi hàng tỉ đồng, ai ăn? Ăn bẩn - nói như vậy không sai. Quan to ăn quy hoạch, kế hoạch, quan bé cạy gỡ từng ký xi măng, từng thanh sắt, thùng nhựa. Quan to thống kê trơn tru, quan bé rút chút chút… Và xã hội lãnh đủ!...

Không có gì bực mình hơn khi tổng kết đao to búa lớn, trời đất thênh thang. Vốn là thói quen, tôi cố gắng tìm ở các bài văn hay chữ tốt một "trường giang thiên tế lưu" trong bức tranh êm ả mà cũng không thấy. Rác nhiều hơn chân trời xanh biếc.

Hãy quyết tâm tới nơi tới chốn, chuyện vừa kể chỉ là "cò con" - nên miễn bớt, hoặc cách mạng hơn - vứt các ngôn từ dày công o bế ra bên lề cuộc sống" (trích từ cuốn sách "Trần Bạch Đằng và 'Câu chuyện thứ Tư' trên báo Thanh Niên").

Đọc lại ông viết về thái độ của cán bộ, tháng 7-1998: "Chẳng rõ từ bao giờ nảy sinh cái tệ cán bộ lãnh đạo "xuống" dân, cán bộ cấp dưới "hai tay xoa tít, cái đít cong vòng", một "báo cáo anh", hai "báo cáo anh"... Vua chúa bỗng nhảy xổ vào chúng ta, những người cộng sản, những người theo chủ nghĩa xã hội.

Nỗi thèm khát nóng bỏng của những người cộng sản là trở lại đời sống đã sản sinh ra đội ngũ - không một "diễn biến" dù quân sự hay hòa bình nào lò mò đến được chốn thâm nghiêm này.

Sự gắn bó kia không chỉ vì sát dân, sát thực tế mà còn để những người cộng sản sát với phẩm chất của mình, để Đảng ta luôn khỏe, luôn trẻ.

Trong mọi "về nguồn", về lại với dân chủ thuở nước ta còn "hàn vi" trọng đại hơn cả, nhất là khi Đảng ta đã, đang và sẽ cầm quyền...".

Lời khuyên cho người cầm bút

Ông Trần Bạch Đằng (thứ hai từ phải sang) đến thăm báo Tuổi Trẻ ngày 15-7-1996 - Ảnh: NGUYỄN CÔNG THÀNH

Đọc lại những bài báo mang tên Trần Bạch Đằng, chúng tôi hiểu rằng trong dịp kỷ niệm này, ông không cần và không muốn những lời hoa mỹ. Cái ông cần, ông muốn là điều ông luôn nhắc nhở mỗi khi gặp chúng tôi lúc sinh thời:

"Đã là báo Tuổi Trẻ, phải luôn luôn nhìn thật thẳng vào vấn đề, vào từng khía cạnh, bản chất. Đặt vấn đề theo dạng hình khối sẽ dễ thấy các khối ngày một to hơn, khối trên đập bẹp khối dưới. Tất nhiên còn rất nhiều vấn đề tế nhị, nhưng tình trạng "một người đạp ga, ba bốn người đạp thắng" không nên tồn tại. Khi quyết định, không nên rụt rè quá, nhìn trước ngó sau nhiều quá, thành ra lửa nguội đi, thành ra… xụi lơ".

Ông là người luôn đòi hỏi: "Tôi đọc báo, rất nhiều khi không hài lòng khi gặp những bài báo chưa trực diện, thiếu mạnh mẽ, kém dũng cảm. Giữa thành phố phát triển cuồn cuộn như TP.HCM, báo chí cũng phải phát triển cuồn cuộn và còn phải là cái neo để giữ phát triển bền vững, báo phải là diễn đàn của những phát kiến trí tuệ, tìm khả năng trả lời những câu hỏi nóng của cuộc sống... Tất nhiên tôi là độc giả khó tính, nhưng khó tính chính là vì yêu".

Hôm nay nhớ ông, là nhớ những điều như vậy, và biết rằng ông muốn chúng ta tiếp tục con đường cầm bút như vậy.