Mùa sen này bạn đã về Huế chưa?

Ngày hội sen Huế - Ảnh: THÁI LỘC

Sen Huế năm nay được mùa, đẹp như tranh vẽ và ngát hương quyến rũ đến lạ. Có người ghé đến không nỡ rời chân...

Mặt nước hồ sen tan chảy lòng người

Tôi tìm về hồ Tịnh Tâm từ sớm tinh sương. Khí trời buổi sớm mai tinh khiết, mát lạnh, mang theo cái tĩnh mịch đặc trưng của vùng đất cố đô. Tịnh Tâm hôm nay hiện ra là một thế giới hoa lá mướt mắt, phủ kín mặt hồ thoáng rộng. 

Những lá sen to bản, đung đưa theo gió, đẩy đưa những đóa sen trắng muốt đang độ mãn khai, tạo nên một khung cảnh tuyệt đẹp mà có lẽ từ rất lâu rồi người Huế mới được chiêm ngưỡng lại. 

Mùi hương sen nhè nhẹ, thoang thoảng xuyên qua lớp sương sớm làm lòng người trở nên thanh khiết lạ thường.

Anh Dương Dần, một người trồng sen tại hồ Tịnh Tâm, hào hứng khoe rằng sen năm nay tốt tươi đến kỳ lạ, hoa và lá đều to lớn vượt trội. Theo TS Lê Công Sơn - Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, chính nhờ trận lụt lớn năm trước mà sen trở nên tươi tốt. 

Nước lũ đã tháo rửa toàn bộ nguồn nước ô nhiễm tích tụ lâu ngày và bồi đắp một lượng phù sa dồi dào vào lòng hồ, tạo nên môi trường "đất mới" mà loài sen vốn rất ưa thích. "Sen trắng cung đình vốn có sức chống chịu kém, chỉ cần nguồn nước ô nhiễm là không chịu nổi, nhưng năm nay, nhờ dòng nước được thanh lọc, chúng đã đồng loạt thức giấc", TS Sơn nói.

Dù trời còn rất sớm, nhưng đảo Bồng Lai giữa hồ đã nhộn nhịp bước chân người. Từ những cụ già đi thể dục hít thở hương trời, những nhóm bạn trẻ, nhiều nhóm phụ nữ trong tà áo dài thướt tha lũ lượt kéo về đây để chụp hình, lưu dấu nét thanh xuân bên loài hoa thanh cao.

Nhiều người còn chọn ngồi lại dưới những lán tre ven đảo, thong thả thưởng trà ngắm sen trên những tấm chiếu mộc mạc. 

Nhìn cảnh tượng tấp nập "áo ngắn áo dài, quần là áo lượt" len lỏi giữa hồ sen, trên những con đò nhỏ của Dương Dần, tôi hiểu rằng Tịnh Tâm không chỉ là một di tích, mà đang hồi sinh mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của người dân Huế hôm nay. 

Một "tour sen Huế" đúng nghĩa đã hình thành, từ hào hộ thành dưới chân Kỳ đài cho đến các hồ trong Kinh thành, Hoàng thành... tất cả đều đang tỏa hương chào đón du khách.

Nhiều người đến thưởng sen ở hồ Tịnh Tâm - Ảnh: THÁI LỘC

Hạt "cánh gián" dư hương huyền thoại

Nói đến sự độc đáo của sen Tịnh Tâm, không thể không nhắc đến những câu chuyện "vang bóng một thời" mà nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn vẫn còn lưu giữ vẹn nguyên trong ký ức. Rằng, thời ông còn rất nhỏ, hạt sen Tịnh Tâm là một loại "thời trân" (món ngon theo mùa) cực kỳ quý giá, thường chỉ dành cho tầng lớp quyền quý ở đất Thần kinh. 

Ông nhớ mãi hình ảnh bà cố nội của mình - phu nhân Thượng thư Trần Đình Bá - mỗi khi mùa sen về, thường chờ "ới" người bán sen lại, đeo kính khom lưng ngồi lựa tỉ mỉ hạt sen cánh gián. Bà không mua cả ký như bây giờ, mà chỉ mua 50 hoặc 100 hạt, đủ dùng để cúng kiếng hay thết đãi khách quý.

Hạt sen Tịnh Tâm tròn vo, nhỏ nhắn như hạt nhãn, không có hai đầu nhô ra như sen các nơi khác. Đặc biệt, màu sắc của phần lớn các hạt có màu "cánh gián" đặc trưng. Khi nấu, hạt sen bở dẻo, hương thơm tinh tế mà người sành điệu ở Huế khi ăn đều phải hỏi cho bằng được là sen Tịnh Tâm, sen (các hồ phía cửa) Chánh Tây, sen "hồ lăng" (trên các lăng vua) hay "sen làng" (lân cận quanh Kinh thành)... 

Biết rằng, sự đặc biệt, quý giá của hạt sen từng tạo vị thế đặc biệt cho người trồng; đó chính là "dân dưới xe vua" - nhờ trồng được giống sen thơm ngon mà trở nên quyền tước lắm. Chuyện xưa kể rằng, một số làng ở Huế trồng được loại sen tuyệt ngon, trở thành sản vật chuyên dâng thẳng vào cho các bà tôn quý bậc cao ở cung Diên Thọ trong Hoàng cung.

Nghệ nhân ẩm thực cung đình Hồ Thị Hoàng Anh, vợ ông Trần Đình Sơn, cũng khẳng định chất lượng tuyệt hảo của sen Tịnh Tâm qua nghệ thuật làm mứt sen lối cung đình.

Bà chia sẻ mứt sen xưa đòi hỏi kỹ thuật cực kỳ tinh tế: hạt sen sau khi hấp phải được tỉ mỉ dùng dao tỉa để khi ngậm đường, nó bung ra như một cánh hoa bốn cánh, bên ngoài khô ráo lớp đường nhưng bên trong vẫn ngọt mềm, thơm lựng. 

Thường những vùng khác sen vốn hạt to nhưng thiếu hương, các đầu bếp cũng thường cho phụ gia để ninh mềm. Trong khi sen Huế, đặc biệt sen Tịnh Tâm lại mang một đẳng cấp hoàn toàn khác bởi độ bở mềm tự nhiên và hương thơm quý phái.

Nghệ nhân ẩm thực cung đình Hồ Thị Hoàng Anh ghé Huế để thưởng thức hương sen hồ Tịnh Tâm - Ảnh: NVCC

Để sen quý mãi ngát hương xưa

Vì sao sen Huế hay sen Tịnh Tâm lại thơm ngon độc đáo đến vậy? Theo nhà nghiên cứu Đoàn Văn Quýnh, bí mật nằm ở sự khắc nghiệt của đất trời xứ Huế. Chính cái nắng như đổ lửa, mưa dầm tái tê, khí hậu giãn nở cực đoan đã khiến thân lá không phát triển quá mức mà tập trung tích lũy tinh dầu và dưỡng chất. Cây sen phải "chiến đấu" để sinh tồn nên hạt mới bùi, hương thơm vượt trội.

Có thuyết nói sen Huế do các chúa Nguyễn mang từ Đồng Tháp Mười về trồng. Cũng có thuyết bảo lấy giống sen Phủ Lý ngon nhất miền Bắc đưa vào khi định đô. Dù gốc gác ở đâu thì về đến kinh đô, sen được chọn lọc và thuần hóa để trở thành giống "sen ngự" danh tiếng.

Ngay trên hồ Tịnh Tâm, Ngày hội Sen Huế 2026 với chủ đề "Ngự liên thức thủy" là điểm nhấn của "tour sen Huế" năm nay. Chương trình nghệ thuật "Thức thủy show", nơi ánh sáng, âm nhạc và nghệ thuật ẩm thực cao cấp cùng hòa quyện trên mặt hồ di sản. Cùng với thưởng sen, du khách còn được trải nghiệm làm trà sen truyền thống, nón lá sen hay làm hoa sen giấy.

Những nỗ lực của TS Lê Công Sơn và bà Nguyễn Thị Huệ, Giám đốc Công ty hữu cơ Huế Việt, trong việc lặn lội tìm lại các giống sen trắng cổ từ các chùa xa và lăng vua Gia Long đã mang lại thành quả ngọt ngào. Hồ Tịnh Tâm đang hướng trở thành một viên ngọc quý, nơi mặt nước thức giấc và hương sen ngự lại tiếp tục kể câu chuyện trăm năm của mình. Mùa sen này, nếu chưa về Huế, bạn đã bỏ lỡ một mùa hương sắc tinh khôi nhất của đất trời miền Hương Ngự rồi đó...

Theo ước nguyện của nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử Đoàn Văn Quýnh, việc trồng sen ở hồ Tịnh Tâm là chưa đủ. Khu vườn ngự vô cùng quý giá, được Nguyễn Hiến Tổ (Thiệu Trị) xếp vào hàng danh thắng bậc nhất kinh đô này cần có một sự nghiên cứu kỹ lưỡng để phục hồi hệ sinh thái thực vật theo quan niệm của người xưa: tuân theo quy luật âm dương ngũ hành, dịch lý và cả nhân sinh quan, vũ trụ quan.

Ông cho rằng cần quy hoạch lại cây trồng trên các đảo và đê Kim Oanh. Riêng lối đi lại quanh hồ nên trồng theo phương vị: phía đông trồng nhãn, mù u, sấu; phía tây trồng liễu rũ, tràm hoa đỏ; phía nam trồng thốt nốt; phía bắc trồng mù u, sung, bồ hòn. Dưới lòng hồ, cần nạo vét trồng sen và cũng cần phân khoảnh trồng thêm súng, ấu để thanh lọc nước; cũng cần tạo chừa khoảnh nước trống cho cá tôm quẫy đớp khí trời...